2.6.3.2 De vereiste overdraagbaarheid (art. 3:81 en 3:83 BW)

Volgens artikel 3:81 lid 1 BW kan degene aan wie een zelfstandig en overdraagbaar recht toekomt binnen de grenzen van dat recht de in de wet genoemde beperkte rechten vestigen. Deze wettelijke bepaling berust op een gedachte van Meijers. De vestiging van een beperkt recht moet volgens hem worden beschouwd als een “beschikken over een gedeelte van de bevoegdheden die aan hem die het recht vestigt, toekomen.” Voor de vestiging van een beperkt recht zou daarom vereist zijn, dat het moederrecht overdraagbaar is.1 Hoe sterk deze gedachte van Meijers is, kan in het midden blijven. Feit is dat het vennootschapsaandeel in een maatschap, opgevat als vorderingsrecht, ingevolge artikel 3:81 lid 1 BW alleen verpandbaar is als het overdraagbaar is.

De overdraagbaarheid van vermogensrechten wordt geregeerd door artikel 3:83 BW. Ervan uitgaande dat het vennootschapsaandeel een vorderingsrecht is, zijn de leden 1 en 2 toepasselijk en is lid 3 dat niet. Uit de aard van een vennootschapsaandeel (waaronder het intuitu personae karakter dat de maatschap in beginsel heeft) kan worden afgeleid dat de vennoot dat aandeel slechts met instemming van de medevennoten kan overdragen. Die instemming kan generiek worden verleend, in de maatschapovereenkomst, dan wel ad hoc. Aan het overdraagbaarheidsvereiste van artikel 3:81 lid 1 BW kan dus worden voldaan. Is een vorderingsrecht niet overdraagbaar, dan heeft die beperking goederenrechtelijke werking.2 Het betreft dan een beperking (‘kan niet’) die in het recht zelf besloten ligt.3

De artikelen 3:81 en 3:83 BW zijn van overeenkomstige toepassing op de vestiging van een pandrecht (art. 3:98 BW). De aard van het vennootschapsaandeel staat aan verpanding in de weg, tenzij uit de maatschapsovereenkomst anders voortvloeit. In de maatschapsovereenkomst of ad hoc kan worden bepaald dat het aandeel overdraagbaar én verpandbaar is. Of een beding dat overdracht toelaat mede mag worden opgevat als een beding dat verpanding toelaat, is een kwestie van uitleg.4 Door in de overeenkomst beide vormen van beschikken uitdrukkelijk te noemen, kan twijfel worden vermeden. Voor verpandbaarheid kunnen andere regels worden gesteld dan voor overdraagbaarheid.5 Zo is denkbaar dat de overdraagbaarheid van een vorderingsrecht zeer sterk wordt beperkt, terwijl de verpandbaarheid wordt uitgesloten of juist geheel wordt vrij gelaten.6 Al met al staan de artikelen 3:81 en 3:83 BW niet aan het verpandbaar maken van een vennootschapsaandeel in de weg.

Mijn stelling dat de overdraagbaarheid van het vennootschapsaandeel wordt geregeerd door de leden 1 en 2 van artikel 3:83 BW, en niet door lid 3, berust op mijn uitgangspunt dat het een vorderingsrecht betreft.7 De leden 1 en 2 spreken slechts van ‘vorderingsrechten’, maar gelden ook voor zelfstandige contractuele vermogensrechten die niet het karakter van vorderingsrecht hebben, zoals een optierecht (dit is een wilsrecht, geen vorderingsrecht).8 Ook als het vennootschapsaandeel geen vorderingsrecht is, zou ik daarom niet bij lid 3 uitkomen. Bij lid 3 is onder meer gedacht aan intellectuele-eigendomsrechten (inclusief mogelijk formats, sportrechten en bedrijfsgeheimen), en publiekrechtelijke vermogensrechten uit vergunningen, beschikkingen en ontheffingen.9

Hartkamp noemt als voorbeelden van vermogensrechten die onder lid 3 zouden vallen, naast aandelen in een NV of BV,10 ook aandelen in een CV (met rechtspersoonlijkheid) zoals voorzien in het Ontwerp-Van der Grinten.11 Van der Grinten zelf zag dit anders. Hij zocht de grondslag voor de overdraagbaarheid van aandelen in een CV niet in de wet, maar in de bedoeling van partijen.12 De CV op aandelen naar het recht dat gold toen Van der Grinten zijn ontwerp presenteerde (in 1972) is afgeschaft in 1975. Ik kan mij niet voorstellen dat, ware dat niet gebeurd, iemand had willen verdedigen dat artikel 83 lid 3 met ingang van 1 januari 1992 aan overdracht van aandelen in een dergelijke CV in de weg had gestaan. Toevoeging van rechtspersoonlijkheid aan de CV maakt de aard van commanditaire vennootschapsaandelen

niet wezenlijk anders: het zijn en blijven contractuele vermogensrechten waarvan de overdraagbaarheid m.i. geregeerd wordt door de eerste twee leden van artikel 3:83 BW. Ook als men deze contractuele vermogensrechten niet als vorderingsrechten zou willen duiden.