10 Verklaring voor recht versus declaratoir vonnis

Art. 3:302 BW bepaalt dat op vordering van een bij een rechtsverhouding onmiddellijk betrokken persoon, de rechter omtrent die rechtsverhouding een verklaring voor recht uitspreekt. De term ‘verklaring voor recht’ is geen synoniem voor de term ‘declaratoir vonnis’: het dictum van een vonnis kan een verklaring voor recht bevatten zonder dat het vonnis declaratoir is.1 Onzeker is of het ook mogelijk is dat een vonnis declaratoir is zonder dat daaraan een vordering die strekt tot een verklaring voor recht ten grondslag ligt. Stel dat A nakoming vordert van een verbintenis die voortvloeit uit een overeenkomst die A met B heeft gesloten. Als de rechter die vordering afwijst omdat hij het verweer van B dat de overeenkomst nietig is, honoreert, dan staat tussen partijen – nadat de uitspraak van de rechter kracht en gezag van gewijsde heeft gekregen – bindend vast dat de overeenkomst in kwestie nietig is.2 Is het vonnis daarmee declaratoir? Als A vordert te verklaren voor recht dat B gehouden is tot nakoming van de overeenkomst die partijen hebben gesloten en de rechter die vordering toewijst, dan stelt de rechter – anders dan in het hiervoor genoemde voorbeeld – de rechtsverhouding tussen partijen in het dictum van het vonnis vast. De rechtsverhouding staat in beide vonnissen even bindend vast nadat de vonnissen gezag van gewijsde hebben gekregen.3 Volgens Rueb is van een declaratoir vonnis pas sprake is als de rechtsverhouding in het dictum wordt vastgesteld.4 Verschillende andere auteurs laten de woorden ‘in het dictum’ bij de definitie van een declaratoir vonnis achterwege.5 Parser besteedt in zijn dissertatie aandacht aan de status van een afwijzend vonnis. Hij meent dat iedere gedaagde die in een procedure de vordering van de eiser betwist, in feite een verklaring voor recht vordert van het niet-bestaan van de vordering van de eiser.6 De wetgever geeft geen definitie van het declaratoire vonnis. In de toelichting op art. 3:302 BW volstaat hij met de opmerking ‘dat de rechtspraak algemeen aanneemt dat de rechter zuiver declaratoire vonnissen kan wijzen’.7 Blijkt uit die opmerking dat de wetgever het afwijzende vonnis niet kwalificeert als een declaratoir vonnis? Dat de rechter een vordering mag afwijzen, staat immers niet ter discussie. Ik verwacht niet dat de wetgever met die opmerking iets heeft willen zeggen over de kwalificatie van afwijzende vonnissen nu de wetgever de opmerking plaatst in het kader van de vordering die strekt tot een verklaring voor recht.

Mijns inziens is het in strijd met de aard van de hiervoor besproken driedeling om elk afwijzend vonnis te kwalificeren als declaratoir.8 Het onderscheid tussen een condemnatoir, declaratoir en constitutief vonnis is gebaseerd op de aard van de vordering en gaat ervan uit dat de vordering wordt toegewezen. Om die reden lijkt het mij in terminologisch opzicht beter om een afwijzend vonnis te onderscheiden van het toewijzende vonnis en het afwijzende vonnis niet als declaratoir te kwalificeren. Gelet op het voorgaande bedoel ik hierna met een declaratoir vonnis het vonnis waarin een vordering die of een verzoek9 dat strekt tot een verklaring voor recht is toegewezen.