1. Sociologie, inleiding en definitie

Landinrichting en de wettelijke inkadering daarvan, is, net als het recht in algemene zin, een menselijke schepping. Bestudering van het fenomeen ‘landinrichting’ en het instrument kavelruil als onderdeel daarvan zou niet volledig zijn indien dit menselijke aspect volledig genegeerd zou worden. Daarom in dit onderdeel enige aandacht voor de sociologische dimensie van de landinrichting, een onderwerp dat in de door mij geraadpleegde (juridische) literatuur nergens wordt aangeroerd. Daarbij zij aangetekend dat dit deel van het onderzoek zeker geen uitputtende (rechts)sociologische beschouwing zal opleveren. Uw gids kent zijn beperkingen. Dit onderdeel zal daarom enkel als een summiere verkenning van de (rechts)sociologische aspecten van landinrichting in het algemeen en kavelruil in het bijzonder hebben te gelden. Een korte excursie, met als voornaamste doel het creëren van enige bewustwording en aandacht voor de (inter)menselijke aspecten en effecten van het landinrichtingsinstrumentarium. Daarbij dient aangetekend te worden dat het recht vooral een cultureel fenomeen is. De uitgangspunten en grondslagen van ons hedendaagse rechtsstelsel zijn als cultureel erfgoed van de Westerse politieke geschiedenis te beschouwen.12 De in hoofdstuk I beschreven historische ontwikkeling van de landinrichting in het algemeen en de kavelruil in het bijzonder bewijzen in mijn opinie de juistheid van deze stelling: de wijze waarop dit onderdeel van ons recht tot stand gekomen en vervolgens geëvolueerd is, is sterk afhankelijk geweest van de historische, staatkundige en culturele ontwikkelingen die zich gedurende de diverse tijdperken hebben voorgedaan. Economische crises, 3 sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen, 4 technologische innovaties, 5 oorlogen6 en natuurrampen7 hebben alle hun invloed gehad op de ontwikkeling en vormgeving van de landinrichtingswetgeving. Een nadere beschouwing van de sociologische componenten van deze (sector)wetgeving is derhalve op zijn plaats.

Alvorens tot daadwerkelijke uitvoering van het onderzoek over te gaan, dient het begrip ‘sociologie’, een voor de meeste reizigers nieuw en vrijwel onontgonnen terrein, gedefinieerd te worden. Hier stuiten wij echter direct op een lastige kwestie. Uit diverse sociologische handboeken blijkt namelijk dat een allesomvattende en sluitende definitie bijna niet te geven is:8 sociologen behandelen zulke uiteenlopende problemen, dat zij bijna niet onder eenzelfde noemer kunnen worden gebracht. Sociologie is derhalve een ‘containerbegrip’. Toch acht ik de door Bouman gegeven definitie een goed vertrekpunt voor dit onderzoek:

Landinrichting en kavelruil dienen derhalve als maatschappelijke verschijnselen binnen onze samenleving te worden beschouwd. Vervolgens moeten deze verschijnselen worden beschreven casu quo verklaard met behulp van een ‘sociologisch jargon’. Belangrijker dan een sluitende definitie is deze sociologische ‘mindset’: de (juridisch geschoolde) reiziger zal zich, voor een goed begrip van dit onderdeel, het ‘sociologisch denken’ eigen moeten maken: civielrechtelijke en fiscale leerstukken dienen plaats te maken voor gedachtes inzake individuen, samenleving, de menselijke persoonlijkheid, groepsprocessen, de structuur van de samenleving en (collectief en individueel) gedrag. Sociologie is, als onderdeel van de sociale wetenschappen, een ervaringswetenschap die zoekt naar de meest omvattende algemene uitspraken betreffende de structuur en het functioneren van de menselijke samenleving.10 Een flinke omschakeling voor de juridisch georiënteerde en geprogrammeerde reiziger derhalve, alsmede voor uw gids.