2.1 Inleiding

Het Romeinse recht heeft mede dankzij zijn receptie vanaf omstreeks 1100 de grondslag gelegd voor het moderne privaatrecht. Dit rechtvaardigt reeds in het algemeen een behandeling van het Romeinse recht in het kader van dit onderzoek. Bovendien is het Romeinse recht in het bijzonder van belang omdat men in de woorden van Keizer Caracalla – te weten prior tempore potior iure – de eerste codificatie aantreft van de prioriteitsgedachte.

Wanneer men spreekt van ‘het’ Romeinse recht moet men zich realiseren dat het Imperium Romanum sinds de stichting van Rome in 753 v.Chr. in het westen heeft bestaan tot 476 n.Chr. en in het oostelijke gedeelte zelfs tot 1453. Het is vanzelfsprekend dat alleen al vanwege de enorme tijdspanne niet kan worden gesproken van het Romeinse recht als zodanig. Toch wordt in dit onderzoek vrijwel uitsluitend aandacht besteed aan de codificatie die is opgesteld op last van Keizer Justinianus. Dat het hierbij gaat om een codificatie – later Corpus Iuris Civilis genoemd – die in de zesde eeuw n.Chr. tot stand is gekomen is geenszins bezwaarlijk omdat het Romeinse recht in deze vorm is gerecipieerd. Dit recht heeft als het gemene recht (ius commune) van Europa gegolden vanwege het grote gezag dat aan deze codificatie werd toegekend. Bovendien is het belangrijkste onderdeel van het wetboek, de zogeheten Digesten, samengesteld uit geschriften van klassieke Romeinse juristen waardoor dit deel inzicht verschaft in het recht uit de periode vanaf het begin van onze jaartelling tot halverwege de derde eeuw. Justinianus’ Corpus Iuris, waarin de prioriteitsregel van keizer Caracalla is opgenomen, vormt dan ook het uitgangspunt van het Romeinsrechtelijke onderdeel van deze studie.

Het prioriteitsprincipe heeft zijn wortels om precies te zijn in het zekerhedenrecht. Alvorens ik inga op de toepassing van de prior-temporeregel, bespreek ik de zekerheidsrechten in het algemeen. Enig inzicht in dit stelsel is namelijk onontbeerlijk voor een goed begrip van de onderhavige regel. Het accent zal vervolgens worden gelegd op collisies van verschillende zekerheidsrechten.

De thans gebruikelijke onderscheiding van beperkte rechten in zekerheidsrechten en genotsrechten, die niet met zoveel woorden kan worden teruggevonden in het wat minder dogmatisch maar juist casuïstisch te karakteriseren Corpus Iuris, zal ook in dit Romeinsrechtelijke deel worden gehanteerd, zodat duidelijk wordt of het toepassingsgebied van de prioriteitsregel zich ook uitstrekt over de genotsrechten. Ter zake van de genotsrechten zal, voorafgegaan door een korte algemene beschouwing, eveneens de nadruk komen te liggen op mogelijke collisies van verschillende rechten.