6.2.2 De relativiteit van ongeschreven zorgvuldigheidsnormen

Het relativiteitsvereiste beperkt niet slechts de aansprakelijkheid voor irrelevante schendingen van wettelijke normen. Ook zorgvuldigheidsnormen zijn aan relativering onderhevig. Dit werd reeds duidelijk met het Holdisco-arrest van de Hoge Raad uit 1937 over het verstrekken van ‘ongerechtvaardigde inlichtingen’ over de gang van zaken bij een naamloze vennootschap.1 De ongeschreven zorgvuldigheidsnorm dat het een commissaris van zo’n vennootschap niet vrijstaat om zulke inlichtingen te geven, strekt volgens de Hoge Raad ‘ter bescherming niet alleen van den derde, aan wien de inlichtingen zijn verstrekt, doch ook van den ruimer kring van personen, waaronder zeker begrepen zijn lichamen, welke door middel van dien derde als hun vertegenwoordiger aan het verkeer deelnemen’.2 Er moet echter wel steeds sprake zijn van een specifieke zorgvuldigheidsnorm die jegens een bepaalde persoon in acht moet worden genomen: die persoon kan niet volstaan met het stellen van een schending van een zodanige norm jegens anderen.

Ongeschreven zorgvuldigheidsnormen worden voor het concrete geval in het leven geroepen met het oog op een bepaalde, unieke rechtsverhouding (zie paragraaf 4.7.7). Zij hebben betrekking op de zorgvuldigheid die (i) in een bepaalde verhouding (ii) tegenover een of meer bepaalde anderen (iii) behoort te worden betracht. Hieruit volgt dat deze normen naar hun aard niet strekken tot bescherming van de belangen van allen die schade lijden als gevolg van het feit dat de vereiste zorgvuldigheid tegenover die bepaalde anderen niet in acht is genomen.3 In zijn arresten van 30 september 1994 heeft de Hoge Raad enige algemene beschouwingen besteed aan de vraag wanneer een doen of nalaten in strijd met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt, kan worden aangemerkt als een onrechtmatige daad.4 De Raad leert het volgende:

In algemene zin draait het dus erom of rechtens een verplichting bestaat om rekening te houden met bepaalde kenbare belangen van derden, in de zin dat de laedens daarop zijn handelen had dienen af te stemmen. Dit is de abstracte hoofdregel. In het kader van de aansprakelijkheid van de overheid geldt soms een verzwaarde variant van deze regel. Het enkele feit dat een kenbaar belang is geschonden, is bijvoorbeeld onvoldoende als het gaat om handelen van een bestuursorgaan rondom het nemen van een besluit, althans voor zover het de verhouding betreft tussen het bestuursorgaan dat dit besluit heeft genomen en personen die hierbij geen belanghebbende zijn in de zin van artikel 1:2 lid 1 Awb. Het rechtsfeit dat de belangen van de benadeelden niet ‘rechtstreeks bij het besluit zijn betrokken’ als bedoeld in artikel 1:2 lid 1 Awb leidt er niet toe dat een bestuursorgaan niet onrechtmatig jegens hen kan handelen door dit besluit te nemen. Ten opzichte van de voornoemde arresten van 30 september 1994 geldt in dit geval wel een gekwalificeerde en tot meer terughoudendheid nopende ingangsvoorwaarde, zoals blijkt uit de arresten Amsterdam/Have en Graansma/Noordoostpolder.6 Uit deze twee arresten volgt dat het denkbaar is dat de belangen van bepaalde ‘derden’, die kenbaar zijn voor het bestuursorgaan, in zodanige mate betrokken zijn bij een besluit, dat het bestuursorgaan ook jegens deze derden – afhankelijk van de verdere omstandigheden van het geval – in strijd kan handelen met (kort gezegd) een ongeschreven zorgvuldigheidsnorm. De omstandigheid dat de benadeelden geen belanghebbenden in de zin van de Awb zijn, staat in dat geval niet zonder meer in de weg aan aansprakelijkheid,7 maar er moet dan wel een ‘zodanige mate’ van betrokkenheid zijn dat deze meebrengt dat het bestuursorgaan de belangen van de niet-belanghebbende (toch) had moeten ontzien en onrechtmatig heeft gehandeld door dit niet te doen.