3.1 Vorming van de concernstrategie binnen de Nederlandse topholding

Volgens Porter vindt de vorming van strategie binnen concernverband op twee niveaus plaats:12

Uit deze tweedeling van Porter kunnen conclusies worden getrokken voor de taakstelling van de concernleiding. Haar taak is de vormgeving van het beleid van de gehele groep. Bij de strategische beleidsbepaling dient zij zorg te betrachten voor de concurrentiepositie van de dochtervennootschappen als onderdeel van het concern, nu het welslagen van het concernbeleid afhangt van het succes van de individuele ondernemingen die daarvan deel uitmaken. Het is niet de primaire taak van de concernleiding om het beleid van iedere dochtervennootschap te bepalen. Ze dient te zorgen voor de samenhang van het beleid van de gehele groep en daarbij in beginsel niet het beleid van een of meer dochtervennootschappen de overhand te geven. Zij moet zoeken naar een balans tussen het scheppen van voorwaarden voor het succesvol ondernemen van de dochtervennootschappen en het bewaken van de strategie als geheel, waaraan de dochters in beginsel ondergeschikt zijn. Daaruit volgt dat het in zekere mate de plicht van de concernleiding is om de belangen van de dochtervennootschap een beperkte plaats te geven in de afweging rondom het grotere geheel. Inherent daaraan is het binnen redelijke grenzen veronachtzamen van operationele details: de implementatie van het concernbeleid is een zaak van het bestuur van de dochtervennootschap.

De taak van de leiding van een Nederlands internationaal concern is complexer dan die van het bestuur van een Nederlandse onderneming. De concernleiding van de vanuit Nederland geleide internationale groep moet de strategie bepalen van het concern als geheel, waarvan de Nederlandse concernvennootschappen deel uitmaken. In sommige vanuit Nederland geleide concerns zijn de buitenlandse activiteiten van groter belang dan de Nederlandse. Ook in concerns waarin de Nederlandse activiteiten significante resultaten opleveren, dient de concernleiding zich te houden aan de strategische beleidsvorming van de gehele internationale groep.

In die gedachte past niet dat Nederlandse werknemers een beduidend sterkere mate van invloed op het concernbeleid krijgen dan bij een buitenlands internationaal concern het geval is. In de meeste situaties is het verkrijgen van die invloed praktisch bezwaarlijk of moeilijk te realiseren. Ook al is de topholding van het concern in Nederland gevestigd, de afstand tussen de concernleiding en de werknemers van de Nederlandse vennootschappen is in de regel te groot om werknemersbetrokkenheid in een eerdere fase van de besluitvorming te realiseren. Gezien de taak van de concernleiding geldt dat het niet juist zou zijn als zij zich te veel zou richten op deelbelangen die spelen bij concernonderdelen, waaronder het belang van de Nederlandse werknemers. De afweging van de belangen van de Nederlandse dochtervennootschappen van het Nederlandse internationale concern is voorbehouden aan het bestuur van die dochters. Het is aan dat bestuur om het werknemersbelang een plaats te geven in de afweging van het concernbelang en het belang van de dochtervennootschap.

Deze uitgangspunten nemen niet weg dat de mogelijkheden voor werknemers om invloed uit te oefenen op het strategisch concernbeleid in beginsel groter zijn dan bij het buitenlandse internationale concern, waarvan de leiding zich buiten Nederland bevindt. In veel gevallen is de (centrale) ondernemingsraad ingesteld op of direct onder het niveau van de topholding. Dat betekent dat die raad om advies gevraagd wordt over aangelegenheden die de internationale groep betreffen en tevens inwerken op de Nederlandse onderneming. Dit komt voor in situaties waarin de WOR geen territoriale beperkingen kent of in gevallen waarin de topholding zelf direct of indirect betrokken is bij besluitvorming die de gehele groep raakt, zoals voorgenomen besluiten tot fusies, overnames of afstotingen dan wel besluiten over financiering en zekerheden. Daarnaast kan het gegeven dat de ondernemingsraad vaak fysiek dichter bij de concernleiding staat (zij delen hetzelfde land, vaak dezelfde taal en soms hetzelfde kantoor) een factor van betekenis zijn bij het verkrijgen van invloed op het besluitvormingsproces, bijvoorbeeld langs de weg van informele contacten.

Hierna zal ik ingaan op de middelen die werknemers van Nederlandse internationale concerns ten dienste staan om enige mate van invloed te verkrijgen op het strategisch beleidsvormingsproces. Hetgeen ik zojuist heb besproken over de strategievorming en de medezeggenschap binnen de Nederlandse onderneming geldt in veel gevallen ook voor het Nederlandse internationale concern. Ik zal mij daarom concentreren op de elementen die voor deze situatie onderscheidend zijn, te weten de grotere complexiteit van het internationale besluitvormingsproces in het algemeen en het streven van de concernleiding om de internationale activiteiten gescheiden te houden van de nationale in het bijzonder.