1.2 Uitgangspunt: geen beperkte rechten op eigen goederen

4. De drie besproken gevallen hebben met elkaar gemeen, dat belang bestaat bij een beperkt recht op een eigen goed. In het geldende Nederlandse recht geldt echter het uitgangspunt dat iemand geen beperkte rechten op zijn eigen goed kan hebben. In de wet komt dat uitgangspunt tot uitdrukking in de omschrijvingen van de rechten van vruchtgebruik, erfpacht en opstal: het zijn rechten op zaken of goederen van een ander (art. 3:201, 5:85 lid 1 en 5:101 lid 1 BW).1 Het uitgangspunt blijkt verder uit de wat ouderwetse benaming voor een beperkt recht: een recht op andermans zaak (ius in re aliena).2 Dat in tegenstelling tot het eigendomsrecht: het recht op de eigen zaak.3

Eveneens blijkt het uitgangspunt uit de regel dat beperkte rechten door vermenging tenietgaan (art. 3:81 lid 2, aanhef en onder e BW). De wet bepaalt weliswaar niet wat met ‘vermenging’ wordt bedoeld, maar de parlementaire geschiedenis en de literatuur laten daar geen twijfel over bestaan. Vermenging treedt op als beperkt recht en moederrecht in één hand samenkomen.4 Het optreden van vermenging is een vrij mechanisch verschijnsel: als beperkt recht en moederrecht in één hand komen, gaat het beperkte recht door vermenging teniet. Daarbij is niet van belang op welke wijze beide rechten in één hand zijn gekomen, of dat is bedoeld de rechten voor korte tijd in dezelfde handen te laten. Evenmin is een aparte rechtshandeling nodig voor het tenietgaan van het beperkte recht. Vermenging treedt van rechtswege op en is van dwingend recht.5 Bij de vestiging van een beperkt recht kan bijvoorbeeld niet effectief worden bedongen dat het niet door vermenging tenietgaat, als de eigenaar van de bezwaarde zaak, het beperkte recht verkrijgt.

In het vervolg gebruik ik afwisselend de begrippen ‘eigenaar’ en ‘zaak’, en ‘rechthebbende’ en ‘goed’. Dat doe ik voor de afwisseling en omwille van het leesgemak: het eerstgenoemde begrippenpaar is minder abstract. De begrippen ‘eigenaar’ en ‘zaak’ gebruik ik als pars pro toto. Steeds bedoel ik daarmee ook ‘rechthebbende’ en ‘goed’, tenzij anders aangegeven.

5. Iemand heeft (in beginsel) geen belang bij een beperkt recht op zijn eigen zaak, omdat de bevoegdheden die zijn verbonden aan het beperkte recht, reeds besloten liggen in het eigendomsrecht. De (onbezwaarde) eigendom omvat de beperkte rechten.6 Het beperkte recht heeft de rechthebbende niets méér te bieden dan hij al heeft. Een recht van erfpacht geeft de rechthebbende bijvoorbeeld de bevoegdheid de bezwaarde zaak te houden en te gebruiken (art. 5:85 lid 1 BW). De eigenaar van een zaak heeft die bevoegdheden ook (art. 5:1 lid 2 BW). De hypotheekhouder heeft de bevoegdheid de bezwaarde zaak te verkopen en te leveren indien de schuldenaar in verzuim is met de voldoening van de gezekerde vordering, en zich met voorrang op de opbrengst te verhalen (art. 3:227 lid 1 en 3:268 lid 1 BW, art. 546 en 525 lid 1 Rv). De eigenaar is eveneens bevoegd zijn zaak te verkopen en te leveren. Hij heeft (in beginsel) niets aan de bevoegdheid zich bij voorrang te verhalen op de executieopbrengst.

Het uitgangspunt dat iemand geen beperkte rechten op zijn eigen zaak kan hebben, heeft een ordenende functie: beperkte rechten op een eigen zaak worden van rechtswege ‘opgeruimd’, omdat ze geen zinvolle functie meer hebben.7 Een normatieve functie heeft het uitgangspunt niet: beperkte rechten op een eigen zaak worden niet als fout of moreel verwerpelijk gezien.

6. Beperkte rechten op een eigen zaak als zodanig hebben in de Nederlandse rechtsliteratuur op weinig belangstelling mogen rekenen. In de parlementaire geschiedenis van het huidige Burgerlijk Wetboek zijn enkele passages daaraan gewijd, ter toelichting op de voorgestelde wetsbepalingen.8 Het verschijnsel komt in de moderne handboeken en studieboeken niet systematisch en slechts oppervlakkig aan bod.9 De oude handboeken staan iets uitgebreider, maar nog steeds vrij beknopt, stil bij het uitgangspunt dat beperkte rechten niet op een eigen zaak kunnen rusten.10

De Haagse advocaat en ambtenaar J.M. Nap is in een artikel uit 1902, met de titel Het zakelijk recht van den eigenaar, wel uitgebreid ingegaan op de vraag of een eigenaar een beperkt recht op zijn eigen zaak kan hebben.11 Nap betoogt dat een eigenaar volgens het geldende recht beperkte rechten op zijn eigen zaak kan hebben (vestigen en verkrijgen), omdat dit wenselijk is. Hij constateert dat een eigenaar volgens het oud BW in bepaalde gevallen een beperkt recht op zijn eigen zaak kan hebben.12 Het Romeinse recht kende eveneens enkele van zulke gevallen. Daarom is de regel dat beperkte rechten niet op een eigen zaak kunnen rusten, volgens hem ‘ongeldig’.

Nap heeft gelijk dat het kunnen hebben van beperkte rechten op een eigen zaak, wenselijk kan zijn.13 Zijn argumentatie schiet echter op twee cruciale punten tekort:14

Naps opvatting heeft geen navolging gevonden in de literatuur.15 Wel zijn de meeste gevallen die hij als voorbeeld noemt waarin een beperkt recht op een eigen zaak wenselijk kan zijn, thans in de wet geregeld.16 De andere voorbeelden komen verderop in dit proefschrift aan bod.17

De vraag of het optreden van vermenging relatieve werking heeft, is in de oude literatuur vrij uitgebreid aan bod gekomen.18 Onder andere in het proefschrift van Oostwoud Wijdenes uit 1889.19 Dat proefschrift gaat over de vraag of een recht van hypotheek op vruchtgebruik eindigt, bij het tenietgaan door vermenging van het vruchtgebruik.20 Die vraag is voor het huidige recht echter niet meer relevant, omdat art. 3:81 lid 3 BW daarvoor een regeling geeft. Daarmee is de discussie beslecht. J.E. Jansen is in een artikel ingegaan op de historische achtergrond van de relatieve werking van vermenging, en de verschillen tussen art. 3:81 lid 3 BW en art. 5:83 BW.21

In de recente literatuur is aandacht besteed aan enkele specifieke kwesties die verband houden met beperkte rechten op eigen goederen.22 In het bijzonder geldt dat voor het optreden van vermenging bij een splitsing in appartementsrechten.23 Daarnaast zijn vrij recent voorstellen tot wetswijziging gedaan om het mogelijk te maken dat erfdienstbaarheden gevestigd worden als heersend en dienend erf in één hand zijn.24 In een preadvies uit 1930 is voorgesteld het mogelijk te maken dat een eigenaar ten gunste van zichzelf een recht van hypotheek op zijn eigen zaak vestigt.25

Verder bestaat literatuur en rechtspraak over schuldvermenging (art. 6:161 BW).26 Een verbintenis gaat door schuldvermenging teniet, wanneer door overgang van de vordering of de schuld de hoedanigheid van schuldeiser en die van schuldenaar zich in één persoon verenigen. De schuldvermenging en het tenietgaan door vermenging van beperkte rechten hebben dezelfde grondslag: er bestaat geen belang bij de verbintenis of het beperkte recht.27 Om die reden verwijs ik op sommige plaatsen – bij wijze van interne rechtsvergelijking – naar rechtspraak en literatuur over de schuldvermenging.