2.1.1 Complicerende uitzonderingen op het beginsel van nationale behandeling

122. Web van verdragen. Vanaf 1840, en vooral na het Franse Decreet van 1852, nam het aantal bilaterale auteursrechtverdragen aanzienlijk toe.1 Zo telde koploper Frankrijk in 1878 bijvoorbeeld zo'n 55 verdragen met 46 landen.2 Een web van bilaterale verdragen werd over (met name) Europa gesponnen. Tot op zekere hoogte leverde dit web van verdragen een verbetering van de internationale auteursrechtelijke bescherming op.3 Toch bleek dat een werkelijk effectieve internationale bescherming niet binnen dit web kon worden gerealiseerd. Een aantal uiteenlopende problemen bleek hieraan in de weg te staan.

123. Instabiliteit. Zo was bijvoorbeeld de toepasselijkheid van de bilaterale verdragen vaak problematisch: zij waren doorgaans voor bepaalde duur aangegaan en konden vaak eenvoudig worden opgezegd. Doordat zij bovendien dikwijls waren verbonden aan handels- en vriendschapsverdragen, deelden zij het wispelturige politiek-economische lot van die verdragen. Zo kon het gebeuren dat auteursrechtelijke bescherming wegviel omdat een handelsverdrag werd opgezegd.4 Romberg noemt bij wijze van voorbeeld het Nederlands-Franse auteursrechtverdrag van 1855, welks lot was verbonden aan een handelsverdrag van 1840 "de sorte que le jour di les négociants du Havre cesseront de pouvoir s'entendre avec les armateurs de Rotterdam, la contrefagon littéraire sera libre d'installer de nouveau ses ateliers à la Haye."5 Een treffend voorbeeld, naar later zou blijken: het handelsverdrag is in 1882 inderdaad opgezegd en daarmee viel ook het onderhavige auteursrechtverdrag weg.6 Vanzelfsprekend was deze instabiele en onzekere situatie voor auteurs verre van ideaal.

124. Onoverzichtelijkheid. Voorts was de veelheid van bilaterale verdragen buitengewoon onoverzichtelijk, zeker nu zij inhoudelijk verschilden. Weliswaar namen zij vrijwel alle het beginsel van nationale behandeling tot uitgangspunt, maar in kwesties zoals het materiële toepassingsgebied, de in acht te nemen formaliteiten, en de vraag of vertalingen ook werden beschermd, gaven zij verschillende antwoorden.7

125. Complicaties rondom beginsel van nationale behandeling. Het probleem dat ons voor deze studie het meest interesseert, betrof evenwel de complicaties die ontstonden rond het beginsel van nationale behandeling. Op die complicaties stellen wij verder scherp.

126. Wij herinneren ons uit hoofdstuk 1 de situatie zonder complicaties: twee landen, A en B, komen in een bilateraal verdrag nationale behandeling van elkaars werken overeen. Hoe is nu de bescherming geregeld van een werk uit land A (het `land van oorsprong') in land B (het 'land van import')? Welnu, zoals wij hebben gezien, bevat het beginsel van nationale behandeling een conflictregel en een vreemdelingenrechtelijke regel. De conflictregel behelst de toepasselijkheid van de formeel- en materieel-territoriaal toepasselijke wet op de vreemde werken, de `wet van het land van import'.8 Dus: op de bescherming in land B van een werk uit land A is de wet van land B van toepassing.9 En de vreemdelingenrechtelijke regel, het non-discriminatiebeginsel, brengt mee dat de vreemde werken niet mogen worden gediscrimineerd. Dus: in land B mogen werken uit land A niet worden achtergesteld bij werken uit land B zelf.

127. Het beginsel van nationale behandeling geeft daarmee een simpele oplossing: men hoeft zich alleen te verlaten op de wet van het land van import. Maar er ontstonden complicaties doordat op dit beginsel uitzonderingen werden gemaakt uitzonderingen waardoor aan de wet van het land van oorsprong ook een zekere rol werd toegekend. Renault merkte op dat de simpele oplossing van het beginsel van nationale behandeling daardoor aanzienlijk werd gecompliceerd.

128. Drie bronnen. Er was anders gezegd sprake van een complexe cocktail van drie bronnen die alledrie moesten worden `geconsulteerd'.11 In de eerste plaats was er het bilaterale verdrag zelf: "Le traité pose le principe de la protection, indique les conditions de son application, trace même quelques règles de détail." 12 In de tweede plaats was er, zoals wij zojuist zagen, de door het beginsel van nationale behandeling toepasselijk verklaarde wet van het land van import (`pays d'importation'), die ook wel de 'wet van het land waar de bescherming wordt ingeroepen' werd genoemd (`législation du pays ou la protection est reclamée').13 En in de derde plaats was er de wet van het land van oorsprong (`pays d'origine'), het herkomstland van het vreemde werk of de vreemde auteur, welke wet door twee uitzonderingen op het beginsel van nationale behandeling ook een zekere rol werd toegekend. Deze wet heet in hedendaagse terminologie de 'lex originis'.14

129. Complicaties en verwarring. Deze cocktail, met name één van deze twee lex originis-uitzonderingen op het beginsel van nationale behandeling, bleek veel complicaties op te leveren. Deze complicaties bleken zelfs zo nijpend dat in 1884 de voorzitter van de Berner conferenties, Droz, er zijn openingsrede mee aanving.

Hij sprak in dit verband over "la diversité, — me pardonnerez-vous de dire la confusion? — qui règne actuellement dans les conventions." 15