IV.5.5.1 Verband tussen norm en het geschonden belang

Zo strekken natuurbeschermingsregels in beginsel tot de bescherming van de natuur. Als een fabriek in strijd met deze regels afvalwater loost op een nabijgelegen meer en zo schade aanricht aan de flora en fauna aldaar, dan kan een liefhebber van de hengelsport die eens per week afreist naar het meertje om daar te vissen geen schadevergoeding vorderen op grond van de overtreding van de natuurbeschermingsregels. Deze regels strekken namelijk niet tot de bescherming van de recreatieve belangen van de visser.

Een voorbeeld van een rechtszaak waarin het persoonlijke element van relativiteit in de weg stond aan schadevergoedingsplichtigheid, is het Astrazeneca/Menzis-arrest.5 In dit arrest trachtte een farmaceut een verzekeraar aansprakelijk te stellen omdat de verzekeraar – in strijd met het Reclamebesluit geneesmiddelen (Rgb) en de Wet tarieven gezondheidszorg (WTG) – artsen probeerde over te halen om generieke geneesmiddelen voor te schrijven in plaats van de merkgeneesmiddelen van de eiser. Deze voorschriften strekken echter niet tot de bescherming van farmaceuten, maar van consumenten. Hoewel er sprake was van een normschending en de farmaceut daarvan schade ondervond, oordeelde de Hoge Raad dat de verzekeraar niet onrechtmatig jegens de farmaceut heeft gehandeld.

Een rechtszaak die meestal wordt gebruikt om het tweede element van relativiteit te verduidelijken, betreft het Iraanse vluchtelinge-arrest.6 Een vluchtelinge aan wie ten onrechte een verblijfsvergunning is geweigerd, vorderde een vergoeding van de schade doordat zij in afwachting van de verblijfsvergunning geen betaalde arbeid heeft kunnen verrichten en dus inkomen is misgelopen. De Hoge Raad oordeelde dat de geschonden norm een humanitaire strekking heeft, en niet de vermogensrechtelijke belangen van vluchtelingen beoogt te beschermen. De soort schade die de vluchtelinge heeft geleden valt dus niet onder het beschermingsbereik van de geschonden norm.

In het Duwbak Linda-arrest kwamen verschillende relativiteitselementen samen, waaronder het derde element: de ontstaanswijze van de schade. In dit arrest heeft de eigenaar van een gezonken duwbak (genaamd Linda) de Staat aansprakelijk gesteld. Duwbakken moeten worden gekeurd om te voldoen aan de vereisten die het Reglement onderzoek schepen op de Rijn (RosR) eraan stelt. Hij meent dat als de keuring deugdelijk was verricht, de gebreken van Linda boven water zouden zijn gekomen en hij geen schade zou hebben geleden. De HR oordeelde dat de RosR en de daarin vervatte certificeringsverplichting de veiligheid van de scheepvaart in algemene zin beogen te voorkomen. De schade die een eigenaar van een schip lijdt ten gevolge van een ondeugdelijke keuring valt niet onder het beschermingsbereik van het voorschrift uit de RosR.

Bij de bespreking van het relativiteitsvereiste ga ik niet specifiek in op situaties waarin een leidinggevende een milieuovertreding begaat, omdat voor dit vereiste de positie of kenmerken van de gedaagde er niet toe doen. De relativiteitstoets ziet immers op het verband tussen een norm en het geschonden belang van de eiser. De leidinggevende blijft hier dus in principe buiten beeld.

Ook al heeft dit leerstuk geen specifieke invulling in het kader van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden, relativiteit is wel een constitutief vereiste voor deze vorm van aansprakelijkheid. Met andere woorden, de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden kan net als iedere andere vorm van onrechtmatigedaadsaansprakelijkheid vastlopen op relativiteit. Daarom verdient het relativiteitsvereiste het toch besproken te worden in deze paragraaf.