8.1 Inleiding

In dit hoofdstuk behandel ik het recht van pandgebruik ten tijde van het Oud Burgerlijk Wetboek (OBW). Dit recht had slechts een beperkte grondslag in het OBW (zie art. 1204 OBW).1 Zij kwamen in de rechtspraak niet of nauwelijks aan de orde. Ik behandel daarom vooral de vermeldingen van het recht van pandgebruik in de literatuur. Eerst ga ik in op de mogelijkheden volgens rechtsgeleerde auteurs om een recht van pandgebruik te vestigen (§8.2). Aan de orde komen de vestiging van het recht van pandgebruik in combinatie met het pandrecht, het hypotheekrecht, een zekerheidsoverdracht en de vestiging van een zelfstandige antichrese. In §8.3 ga ik in op de toepassing van de bevoegdheden die uit het recht van pandgebruik voortvloeien. Vervolgens bespreek ik in §8.4 de aflossingsfunctie van het recht van pandgebruik. Alleen deze functie kreeg aandacht in de literatuur. In §8.5 bespreek ik enkele behoeften van de financieringspraktijk waarin een goederenrechtelijk recht van pandgebruik had kunnen voorzien. De rechtspraktijk kwam niet aan deze behoeften tegemoet met de vestiging van een recht van pandgebruik, maar wel met oplossingen die veel gemeenschappelijk hadden met het recht van pandgebruik.

In dit hoofdstuk beperk ik mij tot aspecten van het recht van pandgebruik die zijn besproken in de literatuur over het OBW. Op onderwerpen die in de literatuur geen aandacht kregen, ga ik in dit hoofdstuk niet in. Dit betekent dat ik geen aandacht besteed aan de werking van de verschillende rechten van pandgebruik in situaties van verzuim, beslag en faillissement, de mogelijkheden voor de pandgebruiker om de kosten die hij heeft gemaakt in de uitoefening van zijn recht van pandgebruik te verhalen op de schuldenaar,2 een dogmatische verklaring voor de eigendomsverkrijging van burgerlijke en natuurlijke vruchten door de pandgebruiker, de rentefunctie van het recht van pandgebruik, de gebruiksplicht van de pandgebruiker en de plicht van de pandgebruiker om rekening en verantwoording af te leggen.3