7.3 Gemeenschap

Aandelen zijn goederen waaraan een relatie tot de vennootschap is verbonden, welke relatie overeenkomsten vertoont met een lidmaatschapsrelatie. Het vermogensrechtelijke karakter van het aandeel, zo betoogde ik reeds,1 prevaleert echter. Aandelen kunnen worden gesplitst en samengevoegd.2 Indien aandelen die aan verschillende aandeelhouders toebehoren worden samengevoegd ontstaat er een gemeenschap in de zin van artikel 3:166 BW. Tot de aldus ontstane gemeenschap zijn de aandeelhouders gerechtigd naar rato van hun aanvankelijke aandelenbezit aangezien uit hun rechtsverhouding voortvloeit dat zij niet voor een gelijk aandeel in de gemeenschap zijn gerechtigd (3:166 lid 2 BW). Omdat uit de aard van de rechtsverhouding tussen de deelgenoten in beginsel niet anders voortvloeit is dit geen gebonden gemeenschap en kan ieder van de deelgenoten over zijn aandeel daarin beschikken (3:175 lid 1 BW). Dit kan anders zijn waar in de statuten is bepaald dat in het geval een of meer aandelen tot een gemeenschap behoren, de tot die gemeenschap gerechtigde aandeelhouders iemand uit hun midden moeten aanwijzen om de aan de aandelen verbonden vergaderrechten uit te oefenen. In dat geval kan het uitmaken wie de medegerechtigden tot het aandeel zijn. In dat geval meen ik dat er van een gebonden gemeenschap sprake zou zijn. Ook is mogelijk dat deelgenoten tot een gemeenschap waartoe aandelen behoren een regeling hebben getroffen over de uitoefening van de rechten verbonden aan de door hen gemeenschappelijk gehouden aandelen. De rechtsverhouding tussen partijen wordt dan mogelijk dusdanig dat deelgenoten niet zonder meer kunnen worden vervangen (3:175 lid 2 BW). Overigens is ook een rechtsopvolger onder bijzondere titel gebonden aan een beheersregeling als bedoeld in artikel 3:168 BW.3 De overdracht van een aandeel in een gemeenschap bestaande uit een of meer aandelen dient te geschieden op de wijze als door de wet en de statuten is voorgeschreven (3:186 BW). Kennen de statuten een blokkeringsregeling dan dient deze in acht te worden genomen en betreft het aandelen in een BV of aandelen op naam in een niet- beursgenoteerde NV dan zal overdracht van het aandeel bij notariële akte dienen te geschieden.

Vaak zal het niet de bedoeling zijn om door samenvoeging van aandelen een gemeenschap te creëren en ontstaat de gemeenschap ongewild. Een gemeenschap beperkt de deelgenoten immers in hun autonomie bij de uitoefening van de aan het aandeel verbonden rechten. Het stemrecht op de aandelen in een gemeenschap komt in beginsel toe aan de deelgenoten gezamenlijk, die daaromtrent natuurlijk afspraken kunnen maken.4 Zo komt het bij de samenvoeging van aandelen in het kader van een herstructurering van het kapitaal wel voor dat er abusievelijk van uit wordt gegaan dat er slechts één aandeelhouder is, terwijl er nog één aandeel bij een andere houder (niet zelden een groepsmaatschappij) uit staat om de vermelding van de grootaandeelhouder als enig aandeelhouder in het handelsregister te vermijden. Indien conversie niet per aandeel hoeft te geschieden, wordt de conversie in veel gevallen door samenvoeging en splitsing tot stand gebracht om op die wijze tot een hanteerbaar aantal aandelen en ronde aandelencoupures te komen. Een voorbeeld ter illustratie.

Het geplaatste kapitaal van een BV bestaat voor de euroconversie uit drieënveertig aandelen met een nominale waarde van NLG 1.000 elk, waarvan 42 aandelen worden gehouden door de ene aandeelhouder en één aandeel door een andere aandeelhouder. Abusievelijk wordt er bij de voorbereidingen van uitgegaan dat alle 43 aandelen door de grootaandeelhouder worden gehouden. Doel is te komen tot een kapitaal van € 20.000 verdeeld in 40 aandelen van elk nominaal € 500. In een overgangsbepaling die deel uitmaakt van de akte van statutenwijziging (en van de statuten, zij het vaak kortstondig omdat meestal wordt bepaald dat de overgangsbepaling onmiddellijk na het passeren van de akte van statutenwijziging zal zijn uitgewerkt)5 waarbij de conversie plaatsvindt wordt het volgende geconstateerd:

Na deze statutenwijziging is er een gemeenschap tussen de beide aandeelhouders ontstaan die 40 aandelen van € 500 omvat, waartoe de deelgenoten respectievelijk voor het 42/43ste aandeel en het 1/43ste aandeel zijn gerechtigd. Deze gemeenschap kan worden opgeheven door verdeling (3:177-188 BW). Deze complicatie had kunnen worden vermeden door de 42 aandelen samen te voegen tot één aandeel en de nominale waarde van dit ene aandeel in euro om te zetten en te verhogen tot een nominale waarde van € 19.500. Het andere aandeel had dan separaat in euro kunnen worden omgezet en verhoogd tot een nominale waarde van € 500. Dit had weliswaar een verschuiving van de gerechtigdheid tot het aandelenkapitaal ten gevolge gehad (voor de herstructurering nam de groot-aandeelhouder voor 42/43ste aandeel, zijnde 97,7% deel in het kapitaal en de minderheidsaandeelhouder voor 2,3%, na de herstructurering van het kapitaal is dat respectievelijk voor 97,5% en 2,5 procent), bezwaarlijk blijkt dit in de concernverhoudingen waarin dit in veel gevallen plaatsvindt meestal niet. Een besluit tot deze herstructurering heeft ook een wijziging van het stemrecht tot gevolg. Op grond van artikel 2:228 lid 4 BW dient het besluit daartoe te worden genomen met algemene stemmen in een vergadering waarin het gehele geplaatste kapitaal is vertegenwoordigd. Het NV recht kent geen vergelijkbare bepaling, maar ik meen dat nu het hier effectief een vermindering van het aandelenbelang van de minderheidsaandeelhouder betreft dit niet kan geschieden zonder dat deze voor het voorstel heeft gestemd.