II.5.2.2 Accessoriteit

Deelneming is op zichzelf niet strafwaardig; het gaat om deelneming aan een strafbaar feit. Alle deelnemingsvormen hebben daarom een afhankelijk, accessoir karakter: zonder strafbaar grondfeit komt men niet toe aan deelneming. Men spreekt in dit verband daarom ook wel van het ‘accessoriteitsvereiste’. Andersom zorgt dit vereiste ervoor dat bij het aansprakelijk stellen van een deelnemer in ieder geval iemand alle bestanddelen van de delictsomschrijving vervult, waardoor wordt geborgd dat er sprake is van deelneming aan een strafbaar feit.1

Het beoogde strafbare feit hoeft niet voltooid te zijn; ingevolge artikel 78 Sr levert ook een poging tot een misdrijf een strafbaar feit op. Daarom is er bij deelneming aan een poging tot een misdrijf ook sprake van deelneming aan een strafbaar feit, en wordt zodoende ook voldaan aan het accessoriteitsvereiste.2

De Hullu merkt op dat het accessoriteitsvereiste weinig problemen oplevert bij deelnemingsvormen die dicht op het plegen van een strafbaar feit zitten. Bij medeplegen of gelijktijdige medeplichtigheid gaat de deelnemingshandeling hand in hand met het strafbare feit zelf. Accessoriteit kan vooral bij de indirecte deelnemingsfiguren een obstakel vormen, waarbij de deelnemer zelf op enige afstand staat van het feitelijke verrichten van de verboden gedraging.3 Bijvoorbeeld, de uitlokker moet na het zijne gedaan te hebben afwachten of de uitgelokte inderdaad overgaat tot het beoogde strafbare feit. Als het strafbare feit geheel achterwege blijft, bijvoorbeeld omdat de uitgelokte toch stil blijft zitten, wordt dus niet voldaan aan het accessoriteitsvereiste.4 Feitelijk leidinggeven heeft een bijzonder accessoriteitsvereiste; de deelnemingsvorm heeft betrekking op een strafbaar feit dat door een rechtspersoon moet zijn begaan.5

Het accessoriteitsvereiste vergt niet dat andere deelnemers of de hoofddader ook daadwerkelijk vervolgd worden. Er zijn veel redenen denkbaar om ervoor te kiezen alleen de deelnemers te vervolgen, bijvoorbeeld omdat de hoofddader onvindbaar is, of – als het een rechtspersoon betreft – omdat deze failliet is. Het is zelfs niet vereist dat de hoofddader strafbaar en vervolgbaar is. Een voor de hoofddader bestaande persoonlijke strafuitsluitingsgrond, bijvoorbeeld een beroep op afwezigheid van alle schuld, werkt niet door voor de deelnemers. Een deelnemer kan zich wél beroepen op niet-persoonlijk werkende strafuitsluitingsgronden, zoals het bestaan van een rechtvaardigingsgrond.8

Zo heeft de rechtbank Groningen een directeur en een voormalig directeur van chemiebedrijf ESD vrijgesproken van feitelijk leidinggeven van het in strijd met de vergunningsvoorschriften overschrijden van emissienormen, omdat er bij het bedrijf in kwestie sprake was overmacht in de zin van noodtoestand. Het stilleggen van de werkzaamheden zou volgens de rechtbank te grote sociaaleconomische gevolgen hebben voor het bedrijf en diens werknemers, en bij het maken van deze afweging werd ESD gesterkt door de opstelling van Provincie Groningen. De rechtvaardigingsgrond werkte via het accessoriteitsvereiste door naar de leidinggevenden.9