II.5.2.3 Deelneming en opzet

Deelnemers hoeven niet zelf het subjectieve bestanddeel te vervullen. Daar komt wel wat voor in de plaats: in iedere deelnemingsvorm ligt een zelfstandig opzetvereiste besloten. Strafbaar deelnemen doe je dus niet per ongeluk. Het voor deelneming benodigde opzet heeft meerdere aspecten, men spreekt in dit verband ook wel van ‘dubbel opzet’. Ten eerste moet de deelnemingshandeling opzettelijk zijn verricht; medeplegers werken bewust samen, de uitlokker gebruikt met opzet uitlokkingsmiddelen en de bevordering van het misdrijf geschiedt opzettelijk door de medeplichtige.1 Wolswijk geeft als voorbeeld dat de portier die louter uit onachtzaamheid de winkeldeur vergeet te sluiten. De portier is hier niet medeplichtig, omdat deze niet opzettelijk het strafbare feit heeft bevorderd.2

Ten tweede moet de deelnemer bij misdrijven ook opzet hebben op het grondfeit. Het is mogelijk dat een verdachte wél opzet op een deelnemingshandeling heeft, maar geen opzet op het grondfeit.

Per deelnemingsvorm verschilt hoe het opzetvereiste op het grondfeit nader wordt ingevuld. In de literatuur wordt in dit verband een onderscheid gemaakt tussen directe deelnemers en indirecte deelnemers.5 De medepleger is het meeste verwant aan de pleger en wordt getypeerd als een directe deelnemer.6 Daarom gelden voor medeplegen dezelfde subjectieve eisen als voor plegen;7 het delict bepaalt welk soort schuldverband er nodig is. Bij doleuze delicten moet de medepleger dus opzet hebben op alle bestanddelen van het delict. Is een bepaald bestanddeel van een doleus delict geobjectiveerd,8 dan hoeft het opzet van de medepleger dat bestanddeel niet te bestrijken. Als het delict een zwaardere opzetvorm vereist (bijvoorbeeld oogmerk) dan moet dat in beginsel ook aanwezig zijn bij de medepleger.9 Bij culpoze delicten is schuld zijdens de medepleger voldoende. Bij delicten zonder subjectief bestanddeel voldoet opzet op de deelnemingshandeling (het medeplegen).10 In tegenstelling tot objectieve bestanddelen, kunnen de subjectieve bestanddelen van het delict niet worden verdeeld over de medeplegers.11

In de literatuur wordt aangenomen dat deelnemers die op een meer indirecte manier betrokken zijn bij het begaan van het strafbare feit, in beginsel opzet moeten hebben op alle bestanddelen van het delict.12 Tot de categorie indirecte deelnemers behoren in ieder geval de medeplichtige en de uitlokker. In de wettelijke omschrijving van deze deelnemingsvormen is dan ook het woord ‘opzettelijk’ opgenomen.13 Daarom wordt bij medeplichtigen en uitlokkers bij het begaan van een overtreding in beginsel meer opzet vereist dan waartoe de delictsomschrijving dwingt.14 Feitelijk leidinggevers worden ook gerekend tot de categorie indirecte deelnemers; het opzetvereiste van deze deelnemingsfiguur komt nader aan bod in paragraaf II.5.4.4.15

Aangenomen wordt dat de regel dat indirecte deelnemers opzet moeten hebben op alle bestanddelen van het delict, niet geldt voor culpoze delicten en delicten met een geobjectiveerd bestanddeel; in dergelijke gevallen hoeft de deelnemer slechts opzet te hebben op de gedraging van het voorliggende delict.16

Het opzet van deelnemers mag een behoorlijk globaal karakter hebben.19 De deelnemer heeft immers – anders dan de pleger – de gang van zaken niet volledig zelf in de hand; daarom is een iets andere invulling van het grondfeit dan de deelnemer voor ogen stond bij diens opzet ingebakken.20 Het is dus niet vereist dat de deelnemer kennis heeft van de precieze uitvoeringswijze van het delict; een tamelijk algemeen beeld van de mogelijke toedracht van de verboden gedraging, of kennis van soortgelijke strafbare feiten voldoet.21

Het kan natuurlijk gebeuren dat het opzet van de deelnemer en de andere dader sterk uiteenlopen.22 Veel verschillen tussen het opzet van de deelnemer en het daadwerkelijk gepleegde feit worden gladgestreken door voorwaardelijk opzet; de dader wordt dan geacht de kans op hetgeen voorgevallen is op de koop toe te hebben genomen. Wanneer de ander echter een geheel ander strafbaar feit pleegt dan beoogd door de deelnemer ligt dat anders. Grosso modo komt het erop neer dat minder vergaande delicten (bijvoorbeeld mishandeling in plaats van moord) ook worden bestreken door het opzet van de deelnemer, maar dat bij verdergaande delicten (bijvoorbeeld doodslag in plaats van mishandeling) het verwijt wordt beperkt door het eigen opzet van de deelnemer.23 Als er geen gemeenschappelijke kern is tussen het opzet van de deelnemer en het gepleegde feit (bijvoorbeeld brandstichting in plaats van mishandeling) dan wordt niet voldaan aan het voor deelneming benodigde vereiste van opzet op het grondfeit.24

Het vereiste van opzet op het grondfeit speelt een belangrijke rol bij ingewikkeldere samenwerkingsverbanden. Het is namelijk mogelijk om deelneming te stapelen. Bijvoorbeeld, iemand die inlichtingen verschaft die nodig zijn om een ander door middel van beloften aan te zetten tot het met een ander plegen van een misdrijf, is aansprakelijk als medeplichtig aan het uitlokken van het medeplegen van een strafbaar feit.25 Een veelvoorkomende combinatie in het milieustrafrecht is ook het feitelijk leidinggeven aan een medeplegende rechtspersoon.26 Om te bewerkstelligen dat het verband tussen de deelnemer en het gepleegde feit sterk genoeg is en om te voorkomen dat de strafrechtelijke aansprakelijkheid grenzeloos wordt, moet er ook bij samengestelde deelneming sprake zijn van opzet op de belangrijkste aspecten van het gronddelict.27

In de literatuur lijkt men het erover eens dat voor het deelnemerschap aan een kwaliteitsdelict ook opzet op de kwaliteit nodig is.28 Dus het is bijvoorbeeld alleen mogelijk om iemand aansprakelijk te stellen voor deelneming aan een ambtsdelict, als de deelnemer weet dat de ander een ambtenaar is. Voor het opzet op het grondfeit is geen boos opzet vereist; het is dus niet vereist is dat de deelnemer kennis heeft van het verboden karakter van de handeling waaraan hij deelneemt.