14.2.2 Mate van bepaaldheid en bepaalbaarheid

Om de vraag te beantwoorden of een forumkeuze voldoende bepaald is, zal allereerst moeten vaststaan welke regels de bepaaldheid van een forumkeuze beheersen. Daarbij maak ik onderscheid tussen art. 23 EEX-V°/17 Verdrag en het commune internationaal privaatrecht. De eerste vraag is derhalve: is de bepaaldheid die art. 23 EEX-V°/17 Verdrag vereist een autonoom begrip of is nationaal recht van toepassing op het `bepaaldheidsvereiste' en — in het tweede geval — welk recht beheerst de vraag of een forumkeuze voldoende is bepaald. Indien geen autonome interpretatie wordt gevolgd, komen zowel de lex causae als de lex fort voor toepassing in aanmerking. Aangezien bepaaldheid van een forumkeuze nauw is verbonden met wilsovereenstemming, zou de toepassing van lex causae voor de hand liggen. Anderzijds gaat het om de toelaatbaarheid van de forumkeuze en ligt de toepassing van de lex fort van de aangezochte rechter voor de hand. Nu het accent met name ligt op de toelaatbaarheid en de voorwaarden die het recht van de geadieerde rechter stelt, zou de bepaaldheid van een forumkeuze mijns inziens moeten worden beoordeeld naar de lex fort.1In het commune internationaal privaatrecht dient een forumkeuze daarom te worden beoordeeld krachtens de lex fori van de aangezochte rechter. Het vereiste van bepaaldheid in art. 23 EEX-V°/17 Verdrag is echter een autonoom begrip. Dat leid ik af uit het arrest Powell Duffryn/Petereit,2 waarin het Hof van Justitie overgaat tot een beoordeling van het vereiste van bepaaldheid zonder te verwijzen naar nationaal recht. De vraag of een forumkeuze binnen het toepassingsbereik van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag voldoende bepaald is, moet zonder verwijzing naar nationaal recht worden beantwoord. Het Hof van Justitie heeft tevens aangegeven dat de autonome uitleg van de bepaaldheid van een forumkeuze is voorbehouden aan de nationale rechter. Welke geschillen onder de forumkeuze vallen, alsmede of een forumkeuze voldoende is bepaald, zijn dus geen kwesties waarover het Hof van Justitie zich gemakkelijk zal willen uitspreken.3

Hoe bepaald dient een forumkeuze te zijn? Voor het antwoord op deze vraag gebruik ik drie uitgangspunten die het kader aangeven.

Als eerste uitgangspunt geldt dat in beginsel de partijwil beslissend is.4 Daarom is het niet gemakkelijk om een afbakening te maken tussen het vereiste van bepaaldheid, de inhoud van de wilsovereenstemming en de uitleg van de forumkeuze. De partijen dienen over de reikwijdte van de forumkeuze wilsovereenstemming te hebben bereikt. Partijen hebben de mogelijkheid om de forumkeuze ruim5 of eng6 te doen zijn. De grens voor partijen is gelegen in de individualiseerbaarheicr van de rechtsbetrekkingen waarvoor de forumkeuze is bedoeld.7 Een 'catch all' bepaling gaat te ver, maar een uitgebreide opsomming van rechtsbetrekkingen waarvoor de forumkeuze van toepassing is, sluiten art. 23 EEX-V°/17 Verdrag en art. 8 Rv in beginsel niet uit. Partijen kunnen geheel verschillende rechtsbetrekkingen individualiseren en onder een forumkeuze brengen.8 Een forumkeuze mag derhalve inhouden dat deze zich uitstrekt over de huur- , lease-, en huurkoopovereenkomsten die partijen zullen sluiten, hoewel deze overeenkomsten geen samenhang vertonen, zoals een koopovereenkomst van een auto en een huurovereenkomst van een bureau.

Voor de bepaaldheid van een forumkeuze is het tweede uitgangspunt dat deze voorwaarde alleen beoogt de bepaaldheid voor 'andere' rechtsbetrekkingen te beperken. De forumkeuze is steeds voldoende bepaald voor de rechtsbetrekking waarin de forumkeuze voorkomt of waarvan hij deel uitmaakt.9 In het vereiste van bepaaldheid mag dus niet worden gelezen dat de forumkeuze slechts kan gelden voor geschillen die voortvloeien uit de rechtsbetrekking waarin de forumkeuze voorkomt. De woorden `naar aanleiding van' lijken deze interpretatie te bevestigen. Het Hof van Justitie overweegt in het arrest Powell Duffryn/Petereit10 dat moet worden vermeden dat een verweerder wordt verrast door een forumkeuze die betrekking heeft op alle geschillen die hun oorsprong vinden in andere rechtsbetrekkingen dan die waarin de forumkeuze voorkomt.11 Een in algemene (of vage) bewoordingen geformuleerde forumkeuze behoeft daarom voor de overeenkomst of rechtsbetrekking waarin de forumkeuze voorkomt, niet te worden getoetst ter zake van bepaaldheid. Dat is anders, indien een partij aanvoert dat de forumkeuze ook voor andere rechtsbetrekkingen tot stand is gekomen dan die waarin de forumkeuze voorkomt.12 Of andere overeenkomsten ook worden beheerst door de forumkeuze zal met name afhangen van de mate van verbondenheid met de overeenkomst waarin de forumkeuze voorkomt of waarvan hij deel uitmaakt. Een belangrijke vraag in dat verband is of de overeenkomsten gescheiden kunnen worden.13 Bouwt bijvoorbeeld de ene overeenkomst op de andere voort?14

In ieder geval is in principe een forumkeuze voor reeds gesloten overeenkomsten voldoende bepaald. In wezen is dan sprake van een forumkeuze achteraf. De eerdere rechtsbetrekkingen zullen wel in voldoende mate moeten zijn aangeduid of omschreven. De eis van bepaaldheid verzet zich evenmin tegen een forumkeuze voor toekomstige rechtsbetrekkingen.15 De rechtsbetrekking tussen de partijen waarvoor de forumkeuze geldt, behoeft derhalve nog niet te bestaan.16 Partijen kunnen bijv. overeenkomen dat zij voor alle nog te sluiten koopovereenkomsten van graan het gerecht te X als bevoegde rechter aanwijzen. Bij toekomstige rechtsbetrekkingen dient de forumkeuze de rechtsbetrekkingen te individualiseren waarvoor de forumkeuze geldt.

Voor een forumkeuze in statuten dient mijns inziens ervan te worden uitgegaan dat de forumkeuze is gesloten voor rechtsverhoudingen tussen de organen van de vennootschap. De forumkeuze is daarom — zonder nadere precisering — beperkt tot geschillen tussen de organen van de vennootschap onderling en tussen aandeelhouders in die hoedanigheid en de vennootschap.17 De forumkeuze gaat dus enerzijds verder dan alleen geschillen tussen de vennootschap en de aandeelhouders. Anderzijds is de forumkeuze onvoldoende bepaald, indien deze betrekking heeft op geschillen tussen partijen in een andere hoedanigheid (klant, leverancier, etc.). Een in algemene bewoordingen gestelde forumkeuze in statuten zal niet zijn bedoeld om zich uit te strekken tot andere rechtsbetrekkingen dan vennootschapsrechtelijke en is voldoende bepaald bij formulering in algemene bewoordingen.18 Ook gelijktijdig en in samenhang totstandgekomen overeenkomsten (met name aandeelhouderovereenkomsten) vallen al gauw onder een forumkeuze in statuten zonder in strijd te komen met de voorwaarde van bepaaldheid, tenzij deze overeenkomsten betrekking hebben op geheel andere onderwerpen.

Een derde uitgangspunt is het vereiste van bepaalbaarheid. Partijen behoeven de andere rechtsbetrekking(en) in de forumkeuze niet te benoemen om te voldoen aan het vereiste van bepaaldheid. Ook een categorie of soort aanduiding is voldoende. Niet slechts bepaaldheid is voldoende, de enkele bepaalbaarheid van het toepassingsbereik van de forumkeuze volstaat.19 Dat geldt in het bijzonder bij steeds terugkerende transacties van een bepaald type. Een forumkeuze voor alle toekomstige handelstransacties, bijv. bij het begin van (of gedurende) lopende handelsbetrekkingen, is mogelijk.20

De woorden 'naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking' in art. 23 EEX-V°/17 Verdrag betekenen niet dat een partij bij lopende handelsbetrekkingen of toekomstige rechtsbetrekkingen de forumkeuze tussentijds kan opzeggen of beëindigen. Een later bezwaar tegen bijv. een schriftelijke bevestiging waarin een forumkeuze voorkomt, doet de forumkeuze niet eindigen met terugwerkende kracht. In wezen is de forumkeuze een voortdurende of duurovereenkomst die partijen ten aanzien van reeds bestaande rechtsbetrekkingen niet kunnen wijzigen. Het regime voor beslechting van geschillen kan dus niet gedurende de rit worden aangepast. Slechts voor nieuwe rechtsbetrekkingen kunnen partijen (later) een nieuwe forumkeuze overeenkomen.21 Voor een nieuwe rit geldt dan een nieuwe forumkeuze, mits voor het begin de aanpassing heeft plaatsgevonden. Zo is in lopende handelsbetrekkingen een opzegging ten aanzien van de reeds bestaande rechtsverhoudingen met inachtneming van een opzegtermijn uitgesloten, terwijl een forumkeuze in lopende handelsbetrekkingen die voor onbepaalde duur zijn aangegaan, mogelijk is voor nieuwe rechtsbetrekkingen in de lopende handelsbetrekkingen na het verstrijken van de opzegtermijn.

Ook kan de forumkeuze zich uitstrekken over bepaalde projecten met een variëteit aan transacties, bijv. een complex bouwproject of levering van zaken en het verrichten van diensten.22 Hoewel EEX-V°Nerdrag en art. 8 Rv enkelvoud gebruiken, behoeft het niet te gaan om één rechtsbetrekking. De forumkeuze mag meer dan één rechtsbetrekking betreffen.23 Een ander voorbeeld zijn raam-, kader- of masterovereenkomsten waarin partijen de randvoorwaarden vastleggen voor toekomstige overeenkomsten. Bij inkoopcontracten komt dit regelmatig voor.

Bij de beoordeling van de bepaalbaarheid van een forumkeuze zal veel belang dienen te worden gehecht aan de kennis van partijen op het moment van het sluiten van de overeenkomst, de bedoeling van de forumkeuze — en ruimer: de overeenkomst waarin de forumkeuze voorkomt — alsmede de bewoordingen van de forumkeuze. Daarin zal in beginsel een beperking moeten zijn opgenomen van het toepassingsbereik, indien de overeenkomst ook voor andere rechtsbetrekkingen moet (gaan) gelden dan de overeenkomst waarin de forumkeuze is opgenomen.