4.2.3 Nederlandse nationaliteit

De Memorie van Toelichting noemt een aantal voorbeelden waarin de Nederlandse rechter zich op grond van art. 3 sub c Rv als een forum conveniens bevoegd zou kunnen verklaren. De genoemde voorbeelden hebben alle betrekking op het personen-en familierecht (inclusief levensonderhoud). In deze voorbeelden wordt de verbondenheid met de rechtssfeer van Nederland gevonden in de Nederlandse nationaliteit. Zo dient de Nederlandse rechter volgens de Toelichting in beginsel rechtsmacht te bezitten ten aanzien van de staat van in het buitenland wonende Nederlanders. De redenering van de wetgever is als volgt. In staatkwesties van Nederlanders spelen meerdere belangen een rol die tot rechtsmacht van de Nederlandse rechter aanleiding geven. Enerzijds is er het belang van de bij de staatkwestie betrokken personen, anderzijds het belang van Nederland om elke onduidelijkheid over de staat van Nederlanders door een Nederlandse rechter te laten verhelderen.1 Is de Nederlandse rechter dan steeds bevoegd als het gaat om staatkwesties van Nederlanders? Levert de Nederlandse nationaliteit voor forum conveniens-doeleinden altijd voldoende binding op? Kan in art. 3 sub c Rv een forum nationalitatis worden gelezen? Volgens de Memorie van Toelichting niet:

In art. 3 sub c Rv kan dus geen absoluut forum nationalitatis worden gelezen, op grond waarvan de Nederlandse rechter forum conveniens is iedere keer als er een Nederlander bij de procedure is betrokken.3 Naar mijn mening stuit een forum nationalitatis niet op bezwaren als er naast de Nederlandse verzoeker geen belanghebbenden bij de procedure betrokken zijn. Er kan dan geen sprake zijn van het gebruik van een exorbitante bevoegdheidsgrond jegens derden. Zijn er daarentegen wel belanghebbenden, bijvoorbeeld een wederpartij, dan kan de Nederlandse nationaliteit ontoereikend zijn. Van de wederpartij mag dan niet verwacht worden dat hij procedeert bij de Nederlandse rechter, terwijl een buitenlandse rechter op grond van de gemeenschappelijke nationaliteit of woonplaats van partijen bevoegd is en de buitenlandse beslissing in Nederland kan worden erkend.4

Volgens de Memorie van Toelichting kunnen vragen over het al dan niet bestaan van familierechtelijke banden tussen een Nederlandse vader en een Nederlands kind, die beiden woonachtig zijn in het buitenland, op basis van art. 3 sub c Rv voor de Nederlandse rechter worden gebracht. In dit verband kan worden gewezen op een beschikking van de Rb. ' s-Gravenhage 20 december 2004 betreffende een verzoek tot ontkenning van het vaderschap.5 In casu bezitten de vrouw en de kinderen de Nederlandse nationaliteit en hebben zij allen hun woonplaats in Brazilië. De man bezit de Britse nationaliteit en woont in het Verenigd Koninkrijk. Aan het in Nederland gesloten huwelijk tussen de vrouw en de man is een einde gekomen door een echtscheidingsbeslissing van de Braziliaanse rechter. De biologische vader van de kinderen is Nederlander. Het verzoek tot ontkenning van het vaderschap was ingesteld door een door de Rb. ' s-Gravenhage over de minderjarigen benoemde bijzondere curator. De rechtbank acht zich krachtens art. 3 sub c Rv bevoegd om van het verzoek kennis te nemen, 'immers de vrouw en de kinderen hebben de Nederlandse nationaliteit en de achterliggende grond van het verzoek is te bewerkstelligen dat de band tussen de kinderen en hun biologische vader (...) ook in Nederland kan worden erkend.' 6

Ik geef nog een aantal andere voorbeelden. De Nederlandse rechter is forum conveniens in het verzoek tot voornaamswijziging van Nederlanders die in het buitenland hun woonplaats hebben. Het is van belang dat Nederlandse staatsburgers de mogelijkheid tot voornaamswijziging die hun nationale wet hen biedt (art. 1:4 lid 4 BW) ook daadwerkelijk kunnen realiseren.7 Dat geldt ook voor de mogelijkheid om de Nederlandse rechter in de in art. 1:28 lid 1 BW genoemde gevallen te verzoeken om een beslissing tot wijziging van de vermelding van het geslacht in de akte van geboorte. De Nederlandse nationaliteit speelt ook een rol als het bestaan van een persoon onzeker is. Wordt een Nederlander vermist, dan kunnen belanghebbenden die in het buitenland woonachtig zijn bij de Nederlandse rechter terecht met een verzoek tot gerechtelijke verklaring van een rechtsvermoeden van overlijden van de vermiste persoon (art. 1:413 BW). Het lijkt mij dat het dan verder niet van belang is waar de vermiste persoon tot aan de vermissing zijn gewone verblijfplaats heeft gehad.8 Verder kan worden gedacht aan zaken die betrekking hebben op de bescherming van de persoon of het goed van een Nederlandse meerderjarige die in het buitenland zijn gewone verblijfplaats heeft. Aangezien de nationaliteit van de meerderjarige in kwesties van bescherming een ongebruikelijke bevoegdheidsgrond is, doet de Nederlandse rechter er goed aan hierbij terughoudendheid te betrachten.9