Hof Den Haag, 12-09-2023, nr. 200.308.104/01

[appellante] is geboren in Bangladesh en is als klein kind in 1976 naar Nederland gekomen en hier in 1978 geadopteerd. Zij stelt dat een man die werkte voor zowel Wereldkinderen als Terre des Hommes haar biologische moeder onder valse voorwendselen ertoe heeft bewogen om haar af te staan. Volgens [appellante] waren er eerder al signalen van misstanden ten aanzien van interlandelijke adopties uit Bangladesh en hadden Wereldkinderen en Terre des Hommes dan ook moeten ingrijpen. Daarnaast verwijt zij de Staat (onder meer) dat hij onvoldoende toezicht heeft gehouden. Zij vordert een verklaring voor recht dat verweerders onrechtmatig hebben gehandeld tijdens en na haar adoptie. Ook wil zij dat verweerders worden veroordeeld tot het vergoeden van haar schade.

De rechtbank heeft het beroep op verjaring van Wereldkinderen en Terre des Hommes gehonoreerd en de vordering tegen de Staat op inhoudelijke gronden afgewezen. Ook het hof komt tot de conclusie dat Wereldkinderen en Terre des Hommes zich terecht op verjaring beroepen. Verder is het hof het met de rechtbank eens dat de Staat niet onrechtmatig heeft gehandeld.

Het verloop van de procedure in hoger beroep blijkt uit de volgende stukken:

- de dagvaarding van 24 februari 2022, waarmee [appellante] in hoger beroep is gekomen van het vonnis van de rechtbank Den Haag van 24 november 2021;

- de memorie van grieven van [appellante] , met bijlagen;

- de memories van antwoord van de Staat, Wereldkinderen en Terre des Hommes.

Aanvankelijk stond een mondelinge behandeling gepland in april 2023, maar deze is niet doorgegaan. Op verzoek van partijen hebben zij in plaats daarvan schriftelijk gepleit. De pleitnota’s (inclusief de reactie op elkaars schriftelijke toelichting) bevinden zich in het dossier.

[appellante] is geboren op of omstreeks [geboortedatum 1] in Bangladesh. Zij is op [datum 1] op vierjarige leeftijd, samen met haar broer, naar Nederland gereisd om geadopteerd te worden door een Nederlands adoptiegezin. In 1978 zijn [appellante] en haar broer naar Nederlands recht geadopteerd door de heer [Naam 1] en mevrouw [Naam 2] te [woonplaats] (hierna gezamenlijk: de adoptieouders).

Wereldkinderen is een stichting die zich ten doel stelt het verlenen van hulp aan kinderen in nood. Wereldkinderen houdt zich onder meer bezig met bemiddeling bij interlandelijke adopties. Stichting Bureau Interlandelijke Adoptie (hierna: BIA) is een rechtsvoorganger van Wereldkinderen. BIA was op haar beurt het resultaat van een fusie in 1975 van de Stichting voor Interlandelijke Adoptie (hierna: SIA), de interlandelijke adoptietak van de Nederlandse Vereniging voor Pleeggezinnen (NVP), en de adoptietak van Vereniging Wereldkinderen. BIA, althans haar rechtsvoorganger SIA, is van 1973 tot 1982 actief geweest in Bangladesh. SIA/BIA was de enige bemiddelaar die toestemming had van de Bengaalse overheid om te bemiddelen bij adopties naar Nederland.

Terre des Hommes is een in 1966 opgerichte stichting die zich de bestrijding van de uitbuiting van kinderen ten doel stelt en zich richt op hulp aan kinderen in hun thuisland. Terre des Hommes is sinds 1971 actief in Bangladesh.

[Persoon 1] (hierna: [Persoon 1] ), die ook wel “ [Persoon 1] ” of “ [Persoon 1] ” werd genoemd, is in 1974 in Bangladesh gestart als “local programme officer” voor Terre des Hommes. In augustus 1975 volgde zijn aanstelling als programmadirecteur en in maart 1976 zijn benoeming als “full official representative of Terre des Hommes Federation in Bangladesh”. [Persoon 1] was verder van medio 1976 tot 15 september 1978 de vertegenwoordiger van BIA in Bangladesh. In deze periode werkte hij dus voor beide organisaties. [Persoon 1] werkte vanuit een kantoor van Terre des Hommes in Dhaka. Hij reed in een busje waarvan de kosten werden gedeeld door BIA en Terre des Hommes.

Op 20 december 1976 heeft BIA een kindertehuis in Dhaka geopend, het NICWO Baby Home (Netherlands Intercountry Child Welfare Organisation). De NICWO was onderdeel van BIA. Vertegenwoordiger van de NIWCO in Bangladesh was [Persoon 1] .

De (achtergrond van de) Nederlandse wet- en regelgeving tijdens de overkomst naar Nederland en de adoptie van [appellante]

Toen [appellante] vanuit Bangladesh naar Nederland reisde (1976) en in Nederland werd geadopteerd (1978), waren er geen verdragen die haar adoptie regelden en waarbij Nederland en/of Bangladesh partij was/waren.

De adoptie is in het Nederlandse recht geïntroduceerd als een maatregel van kinderbescherming die genomen wordt in het belang van het kind dat bescherming nodig heeft, en niet als een instelling in het belang van de adoptanten. De mogelijkheid van adoptie is in 1956 wettelijk ingevoerd en sinds 1 januari 1970 geregeld in de artikelen 1:227-1:229 van het Burgerlijk Wetboek (BW)1..

In 1978 konden alleen echtparen verzoeken om adoptie en kon het verzoek op grond van het toenmalige artikel 1:227 BW alleen worden toegewezen: "indien de adoptie zowel uit het oogpunt van verbreking van de banden met de ouders als dat van bevestiging van de banden met de adoptanten, (..) in het kennelijk belang van het kind is en aan de voorwaarden, door het volgende artikel gesteld, is voldaan." Onder meer gold (in beginsel) de voorwaarde dat geen van de ouders (waarmee bedoeld werd: ouders die in familierechtelijke betrekking tot het kind stonden) het verzoek weerspreekt.

De eerste jaren na 1956 werd de adoptiewet vooral benut om in bestaande pleegsituaties zekerheid te scheppen. Tot in het midden van de zestiger jaren betrof de adoptie in de meeste gevallen een Nederlands pleegkind en Nederlandse (adoptie)pleegouders. Na 1965 richtten adoptieouders zich voor het vinden van een pleegkind in steeds meer gevallen op het buitenland, vanaf 1967 meer in het bijzonder op niet-Europese landen. De beleidsmatige en juridische ontwikkelingen rond adoptie van buitenlandse kinderen zijn beschreven in de “Nota over de praktische gang van zaken rond adoptie en adoptievoorbereiding” (hierna ook de Adoptienota) die de Staatssecretaris van Justitie bij brief van 9 mei 1980 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer heeft gezonden2.. In die nota wordt onder meer ingegaan op de problemen die de toenemende belangstelling voor buitenlandse pleegkinderen vanaf de jaren zestig meebracht en de daaruit voortvloeiende behoefte aan ordende maatregelen. Voor de interlandelijke adopties bood de Nederlandse wet destijds immers nog geen (afdoende) wettelijk kader (zie ook hierna 6.2.).

In 1967 werden de eerste richtlijnen opgesteld voor de Hoofdafdeling Vreemdelingenzaken en Grensbewaking3.. De richtlijnen zijn in 1975 gewijzigd en opgenomen in de Vreemdelingencirculaire (deel G7)4.. Als algemene regel gold dat opneming van een buitenlands pleegkind in het belang van dat kind moest zijn en dat voor het kind in de omstandigheden in het land van herkomst geen aanvaardbare toekomst zou zijn weggelegd. Tenzij het ging om kinderen uit gezinnen van naaste familieleden of vrienden, kwamen alleen kinderen beneden de leerplichtige leeftijd (in 1976-1978: beneden de zes jaar) voor opneming in aanmerking. Verder kon opneming van een buitenlands pleegkind alleen plaatsvinden als de aspirant-pleegouders vooraf een beginseltoestemming van de Minister van Justitie hadden verkregen. Met het oog daarop werd door de Raad voor de Kinderbescherming een onderzoek uitgevoerd naar de geschiktheid van die aspirant-pleegouders.

Ook was in de Vreemdelingencirculaire bepaald dat de overkomst van het kind op verantwoorde wijze moest zijn geregeld. Voor zover vereist moest een machtiging tot voorlopig verblijf (mvv) worden afgegeven door de Nederlandse vertegenwoordiging in het desbetreffende land. Verder moesten de aspirant-pleegouders met het oog op de toelating van het kind in Nederland door middel van bescheiden aantonen (onder meer) dat:

a) de ouder(s) en/of wettelijk vertegenwoordiger van het kind afstand had(den) gedaan op ter plaatse geldige en naar Nederlandse normen acceptabele wijze;

b) de autoriteiten in het land van herkomst instemden met adoptie door de pleegouders.

In de Vreemdelingencirculaire was vermeld dat het Ministerie van Justitie niet bemiddelde bij het zoeken en plaatsen van pleegkinderen. Dit was al een particulier initiatief, ook bij binnenlandse adoptie, en dat bleef het dus. Pas in 1989 werd door de inwerkingtreding van de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen (Wobp) een vergunningstelsel ingevoerd, met het oog op regulering van de particuliere bemiddeling en toezicht en controle door de overheid.

Het Bengaalse perspectief - periode 1971-19825.

Door een burgeroorlog in 1971 tussen Pakistan en de toenmalige regio Bengalen verloren miljoenen burgers het leven of raakten ontheemd. Het Pakistaanse leger paste systematische verkrachting als oorlogswapen toe. Naar schatting werden ongeveer 300.000 Bengaalse vrouwen slachtoffer van verkrachting, wat leidde tot tienduizenden ongewenste zwangerschappen. Na inmenging van India trok het Pakistaanse leger zich in december 1971 terug en werd de onafhankelijke staat Bangladesh uitgeroepen.

Door de oorlog was Bangladesh verwoest en de economie was ingestort. Ruim tachtig procent van de bevolking leefde onder de armoedegrens. In 1974 brak er hongersnood uit. Internationale organisaties als het Rode Kruis, Leger des Heils en Terre des Hommes namen de hulp in de vluchtelingenkampen op zich. Wereldwijde media-aandacht bracht sommige mensen ertoe een Bengaals kind te adopteren. Sinds 1972 zocht een aantal Nederlandse organisaties, waaronder SIA, contact met de Bengaalse autoriteiten om een adoptiekanaal met Bangladesh op te zetten.

De Bengaalse regering wilde het probleem van door verkrachting zwanger geworden vrouwen oplossen en de sociale uitsluiting van deze vrouwen tegengaan. Op ongehuwd moederschap rustten zware maatschappelijke taboes. De Bengaalse overheid zag de wereldwijde aandacht voor de toestand in het land als een kans en besloot abortus en interlandelijke adoptie toe te staan, hoewel deze indruisten tegen de islamitische wetgeving en gewoonten van het land. In oktober 1972 werd een adoptiewet aangenomen: de Abandoned Children Order. Deze wet bepaalde dat "verlaten kinderen" voor interlandelijke adoptie beschikbaar mochten worden gesteld en het ministerie van Sociale Zaken de rol van statutair voogd zou vervullen voor deze kinderen. De definitie van “verlaten kind” was: "a child which, in the opinion of the Government, is deserted or unclaimed or born out of wedlock". Deze adoptiewet werd in 1978 aangescherpt (alleen daadwerkelijke weeskinderen of vondelingen mochten voortaan worden geadopteerd door buitenlanders) en in 1982 geheel ingetrokken, vanwege bezwaren van de streng islamitische politieke partij Jamaat-e-Islami die niet wilde dat de geadopteerde kinderen bekeerd zouden worden tot andere religies of een westerse levensstijl. Interlandelijke adoptie werd verboden.

Voor de adoptie van kinderen uit Bangladesh door Nederlandse pleegouders moesten in de periode 1973-1982 achtereenvolgens de volgende (procedurele) stappen worden gezet:

1. de Bengaalse ouders ondertekenden bij de rechtbank een afstandsverklaring (affidavit) waarmee zij afstand deden van hun rechten als verzorger;

2. de statutaire voogdij werd ondergebracht bij het Bengaalse Ministerie van Sociale Zaken en het kind werd overgedragen aan een tehuis (in het geval van adoptie door Nederlanders was dat vrijwel altijd het BIA-kindertehuis in Dhaka);

3. kind en adoptieouders werden aan elkaar gekoppeld: het BIA in Nederland droeg aspirant-adoptieouders voor aan de Bengaalse autoriteiten en regelde de matching tussen het kind en de Nederlandse echtparen;

4. het Bengaalse Ministerie van Sociale Zaken keurde de matching goed en gaf het zogeheten Transfer of Guardianship of Blue Paper af: overdracht van de voogdij aan de adoptieouders of BIA;

5. het kind werd medisch onderzocht: het BIA in Dhaka liet de adoptiekinderen medisch onderzoeken en bij de controle werd de leeftijd van het kind geschat en vastgelegd (een centraal geboorteregister in Bangladesh ontbrak, zodat de leeftijd van kinderen mede hierdoor vaak onbekend was);

6. het tehuis stelde een achtergrondrapport op, vaak niet langer dan één pagina, met een omschrijving van de reden waarom het kind voor adoptie was aangeboden;

7. het BIA vroeg een Bengaals paspoort aan voor het kind om te mogen uitreizen en stuurde dit naar het Nederlandse consulaat in Dhaka;

8. het Nederlandse consulaat regelde de Nederlandse visa voor de kinderen; hiervoor waren vereist:

- de Bengaalse afstandsverklaring,

- het Bengaalse paspoort en

- de Nederlandse beginseltoestemming.

9. het kind reisde onder begeleiding van escorts, meestal BIA-medewerkers, naar Nederland en na aankomst aldaar werd de adoptie naar Nederlands recht uitgesproken door een Nederlandse rechtbank.

De adoptie van [appellante]

Op 17 augustus 1976 is ten overstaan van de Bengaalse rechter in Dhaka een affidavit opgemaakt waarin [moeder 1] verklaarde afstand te doen van haar dochter [appellante] ( [appellante] ). Deze affidavit vermeldt onder meer:

“(..)

That I am the mother of female child [appellante] whose date of birth is [geboortedatum 1] . and she is under my care and custody and I am her guardian. Her father is no more in the world. That I am quite unable to bear the livelihood and other day to day expenses and as such 1 have decided to give her in adoptions and for appropriate rehabilitation as per provisions of the Bangladesh Abandoned Children (Special Provisions) Order 1972 and the Rules made thereunder.

That today I handed over [appellante] to the custody of Netherlands Intercountry Child Welfare Organisation, Dacca for her adoption in the family of Mr. & Mrs. [Persoon 4] , and as such I relinquished all my claims whatsoever over the child and in future I shall not make any claim over her.

(...)”

Daarna is [appellante] overgebracht naar een kindertehuis in Dhaka.

Op 24 september 1976 hebben de adoptieouders van het Nederlandse Ministerie van Justitie beginseltoestemming gekregen om een buitenlands pleegkind in hun gezin op te nemen.

Op 9 oktober 1976 is afstand gedaan van de broer van [appellante] door [broer 2] (volgens de affidavit zijn `brother and legal guardian'). De naam van de moeder is in de affidavit niet vermeld.

Op 11 oktober 1976 is een Bengaals paspoort afgegeven voor [appellante] .

Op [datum 1] is [appellante] samen met haar broer gearriveerd op Schiphol. Bij aankomst in Nederland werden [appellante] en haar broer geplaatst in verschillende gezinnen. Na drie dagen werd [appellante] alsnog in hetzelfde adoptiegezin als haar broer geplaatst, namelijk in dat van de adoptieouders.

In een op 26 november 1976 gedateerde Transfer of Guardianship is vastgelegd dat de voogdij over [appellante] is overgedragen van de Bengaalse overheid aan een ander echtpaar als adoptieouders, vertegenwoordigd door NICWO. Het document is namens de Bengaalse overheid ondertekend door de toenmalige Director of Social Welfare. Namens NICWO is het document ondertekend door [Persoon 1] (“Representative Netherlands Intercountry Child Welfare Organisation”).

Op 7 december 1977 heeft de Raad voor de Kinderbescherming een rapport uitgebracht ter advisering van de kantonrechter te Hilversum in de voorziening van het gezag ten aanzien van [appellante] en haar broer. Wat betreft de geboortedatum van de broer van [appellante] vermeldt het rapport: "Pleegouders hadden het gevoel dat er een fout gemaakt was met de vermelding van de geboortedatum van de jongen. Het leek hen toe dat hij ouder moest zijn en tevens zouden [appellante] en hij anders geen zus en broer kunnen zijn. Na een röntgenonderzoek en informatie van de kleuterleidster werd zijn geboortedatum officieel van [datum 2] in [geboortedatum 2] veranderd”.

Nadat de adoptieouders eerst tot tijdelijk voogden over [appellante] en haar broer waren benoemd, is op [datum 3] door de rechtbank Amsterdam de adoptie van [appellante] en haar broer door de adoptieouders uitgesproken. In het vonnis is overwogen dat aan de wettelijke voorwaarden en formaliteiten is voldaan, zowel naar Nederlands recht als naar het recht van Bangladesh.

Signalen van misstanden bij adopties vanuit Bangladesh en verrichte onderzoeken

In het voorjaar 1977 zijn twee Bengaalse moeders naar de kliniek van de Britse arts [arts] (hierna: [arts] ) gekomen. [arts] werkte sinds 1975 als “medical officer” bij het “Medical Project at Kampalur” van Terre des Hommes in Bangladesh. De moeders vertelden dat hun kinderen waren afgepakt. Volgens de moeders hadden [Persoon 1] en andere medewerkers van Terre des Hommes hen ervan overtuigd om hun kinderen naar het BIA-kindertehuis te sturen, met de belofte dat ze voedsel, kleding en onderwijs zouden krijgen. Toen zij hun kinderen wilden bezoeken, bleken ze verdwenen, aldus de moeders.

Bij brief van 20 april 1978 aan de Terre des Hommes International Federation heeft [arts] melding gemaakt van “illegal adoption business run by Mr. [Persoon 1] ”.

In mei 1978 heeft Weekblad Panorama een artikel gepubliceerd getiteld “Even een kind kopen in Bangladesj”. Dit artikel bevat misstandaantijgingen jegens [Persoon 1] over (onder meer) leeftijdsvervalsing en het valselijk presenteren van kinderen als elkaars familie. Het artikel, waarin [Persoon 1] is aangeduid als [Persoon 1] , vermeldt onder meer:

"Ook tegenover de Nederlandse regering is [Persoon 1] niet altijd even eerlijk. In ons land geldt de regel dat buitenlandse kinderen alleen geadopteerd kunnen worden als ze de leerplichtige leeftijd nog niet bereikt hebben, dus als ze nog geen 6 jaar oud zijn. Zitten er echter wat oudere kinderen in het BIA-huis dan maakt [Persoon 1] ze gewoon wat jonger. Er is toch niemand die dat kan controleren.

Een tweede richtlijn van de Nederlandse regering zegt dat slechts één kind tegelijk in een gezin kan worden opgenomen. Tenzij het om nauw verwante kinderen gaat, zoals een tweeling of een broer en een zus. Wil een Nederlands gezin toch twee kinderen adopteren en is er geen tweeling voorhanden, dan is dat voor [Persoon 1] ook al geen probleem: "Dan maken we gewoon van dat meisje en die jongen een tweeling. Dat heeft toch niemand in de gaten."

Terre des Hommes heeft [Persoon 1] na deze publicatie verzocht om op haar kantoor in Den Haag te komen. Daarbij heeft Terre des Hommes hem verzocht zijn functie bij BIA op te geven.

Begin september 1978 heeft de Franse krant Le Monde aandacht besteed aan [arts] aantijgingen van kinderhandel.

Dezelfde maand is de toenmalige directeur van BIA afgereisd naar Bangladesh om onderzoek te doen naar de beschuldigingen van [arts] .

[Persoon 1] heeft in een brief van 15 september 1978 zijn ontslag bij BIA ingediend. BIA heeft dit ontslag in een brief aan [Persoon 1] van 23 september 1978 bevestigd, met als reden: “considering your workload and other reasons”.

In een brief van 2 januari 1979 heeft [arts] bij de Bengaalse regering aandacht gevraagd (samengevat) voor illegale adopties en de rol van [Persoon 1] daarbij als medewerker van Terre des Hommes. In de brief beschuldigt [arts] het Social Welfare Department van meewerken aan die illegale adopties.

In februari 1979 heeft [arts] op last van de Bengaalse overheid Bangladesh verlaten.

In maart 1979 heeft [arts] in Nederland gesproken met het bestuur van Terre des Hommes. Volgend op dit gesprek heeft Terre des Hommes in april 1979 een intern onderzoek ingesteld naar de beschuldigingen van [arts] . In dat kader zijn twee van haar bestuursleden afgereisd naar Bangladesh. Terre des Hommes heeft toen geconcludeerd dat de beweringen van [arts] niet klopten.

Op 9 mei 1979 heeft [arts] naar de Nederlandse overheid een lijst gestuurd met de namen van 25 moeders die in Bangladesh onder valse voorwendselen hun kinderen zouden hebben afgestaan. Op deze lijst staat ook [moeder 1] (de biologische moeder van [appellante] ) vermeld.

Op 4 juli 1979 heeft een Bengaalse onderzoekscommissie, waarvan ook de toenmalige Director of Social Welfare deel uitmaakte, een rapport gepubliceerd naar aanleiding van [arts] aantijgingen. In dit rapport wordt geconcludeerd dat de aantijgingen ongegrond zijn. In het rapport staat dat alle 25 door [arts] genoemde personen door de onderzoekscommissie zijn onderzocht of gehoord. Het rapport vermeldt, kort samengevat en zakelijk weergegeven, dat alle 17 gehoorde ouders, onder wie [moeder 1] , hebben toegegeven dat zij hun kinderen vrijwillig hebben afgestaan (vanwege financiële, sociale of medische redenen), dat er geen valse belofte is gedaan dat zij hun kinderen terug zouden krijgen, dat geen financiële vergoeding is toegezegd door Terre des Hommes of een andere organisatie en dat zij zich realiseerden dat hun kinderen waren bestemd voor interlandelijke adoptie. Ook staat in het rapport dat de gehoorde moeders, onder wie dus de moeder van [appellante] , hebben verklaard dat zij geen verklaring hebben ondertekend met de strekking dat zij hun kinderen terug wilden en dat [arts] en zijn medewerkers “allured them that they would be given cultivable land, plough and cattle, house and other means of their betterment if they sign/put their thumb impression on paper brought tot hem by Dr. [arts] .”

Over vijf andere door [arts] genoemde personen vermeldt het rapport dat zij geen “camp dwellers” zijn en dat niemand hun verblijfplaats kent. Ten aanzien van de overige drie personen staat in het rapport dat zij een door [arts] verstrekt formulier hebben ondertekend of van een vingerafdruk hebben voorzien, maar dat hun kinderen nooit zijn geadopteerd en dat één van hen nooit kinderen heeft gekregen.

In juli en augustus 1979 hebben Nederlandse kranten gepubliceerd over de beschuldigingen van [arts] over de betrokkenheid van Terre des Hommes en BIA bij kinderhandel. Daarin is aan de orde gekomen dat de beschuldigingen volgens de Bengaalse overheid na onderzoek ongegrond zijn gebleken.

Op 7 september 1979 hebben Nederlandse justitieambtenaren intern twijfels uitgesproken over de betrouwbaarheid van het Bengaalse onderzoeksrapport.

Op 5 november 1979 heeft Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties de klacht van [arts] over de betrokkenheid van Terre des Hommes en BIA bij kinderhandel aan de Nederlandse regering voorgelegd.

Op 2 april 1980 hebben twaalf biologische ouders, onder wie [moeder 1] , een klachtbrief aan het Bengaalse parlement gestuurd waarin zij beschrijven hoe zij hun kinderen door bedrog van medewerkers van Terre des Hommes International Federation zijn kwijtgeraakt en dat zij zijn bedreigd toen zij om hun kinderen vroegen. De brief heeft de Bengaalse autoriteiten ertoe gebracht de aanklacht te onderzoeken.

Ook op 2 april 1980 heeft [moeder 1] zich per brief tot [arts] gewend voor hulp. In deze brief heeft zij herhaald dat zij en andere ouders hun kinderen door toedoen van [Persoon 1] en corrupte Bengaalse overheidsmedewerkers onder valse voorwendselen hebben afgestaan. De brief vermeldt onder meer dat ouders door [Persoon 1] zijn geïntimideerd om in juli 1979 niet voor de onderzoekscommissie te verklaren. De brief maakt melding van de klacht die zij tegen [Persoon 1] en enkele van diens medewerkers bij de autoriteiten hebben ingediend en dat de ouders opnieuw door [Persoon 1] worden geïntimideerd.

Op 8 december 1980 is het onderzoeksrapport van de Bengaalse autoriteiten verschenen. Het rapport vermeldt dat, met uitzondering van [moeder 1] en [moeder 2] , alle ouders hebben verklaard dat zij hun kinderen vrijwillig hebben afgestaan voor adoptie en dat de aanklacht is gebaseerd op valse verklaringen.

Op 7 december 1981 heeft het Amerikaanse weekblad People een artikel gewijd aan [arts] en diens beschuldigingen over kinderhandel in Bangladesh. In het artikel is onder meer te lezen dat sommige kinderen zouden terechtkomen in de seksindustrie.

Op 5 maart 1982 heeft het Bengaalse tijdschrift Bichitra een artikel gepubliceerd waarin BIA, Terre des Hommes en [Persoon 1] werden beschuldigd van handel in adoptiekinderen, het plaatsen van deze kinderen in bordelen, verminking van kinderen om deze geschikt te maken voor bedelen en het gedwongen kerstenen van moslimkinderen.

Nadat op 25 maart 1982 het leger in Bangladesh de macht had gegrepen, is [Persoon 1] op 20 mei 1982 door de Bengaalse autoriteiten gearresteerd op verdenking van kinderhandel. In juni 1982 is de Abandoned Children Order ingetrokken.

[Persoon 1] is op enig moment na zijn vrijlating in oktober 1982 door Terre des Hommes ontslagen.

In de tweede helft van 1982 hebben BIA en de Nederlandse overheid overleg gevoerd over de vraag hoe om te gaan met de negatieve publiciteit in Bangladesh die, aldus een bericht van de minister van Justitie aan de Koningin van 15 september 1982, door de Nederlandse overheid schadelijk werd geacht voor de goede naam van Nederland. In dat kader heeft BIA rapporten over de goede leefomstandigheden van geadopteerden uit Bangladesh in Nederland opgesteld en aan de Bengaalse autoriteiten gestuurd.

In maart 1983 is de strafrechtelijke vervolging van [Persoon 1] in Bangladesh geëindigd zonder veroordeling. In de schriftelijke (Engelstalige) vastlegging door [Persoon 2] (Magistrate 1st Class) staat onder meer dat 10 van de 13 onderzochte aangevers hun verklaringen hebben ingetrokken en hebben verklaard dat zij hun kinderen vrijwillig hebben afgestaan. Verder is vermeld dat de adopties rechtmatig zijn verlopen en juridisch niet kunnen worden aangevochten en dat de verdenking jegens [Persoon 1] ongegrond is.

Een op 2 december 1986 gedateerde affidavit van [moeder 1] luidt als volgt:

"I, Mrs. [moeder 1] wife of [Persoon 5] aged about 35 years

residing at [adres] , Bangladesh by religion a Muslim do hereby solemnly affirm and state as under:

1. That [Persoon 3] and [Persoon 1] of Terre des Hommes

(Netherlands) in 1977 have taken from me my minor son [naam zoon] who was aged 10

years old at that time and a daughter named [appellante] , aged 8 years at that time saying they would take the children to Dhanmondi Baby Home for their maintenance and education.

2. That the said [Persoon 3] and [Persoon 1] gave me hope that

we would be entitled to see the children once a week.

3. That after three weeks I went to Dhanmondi Terre Des Hommes Office but I was

not allowed to see the children.

4. That till now I have not heard any news of my children and I suspect that the

children have been taken to foreign countries and have been sold.

5. That I was given hope that a big amount would be given to me for the children

and I shall be provided with a permanent job in Terre Des Hommes (Nederland) and the children will remain in Dhaka as our own children."

Uitzending Nieuwsuur, project Wereldkinderen en aansprakelijkstelling door [appellante]

Op 3 juni 2017 heeft het tv-programma Nieuwsuur aandacht besteed aan illegale adoptiepraktijken in Bangladesh in de jaren zeventig en begin jaren tachtig. Aan de orde kwam onder meer de betrokkenheid van BIA, Terre des Hommes en [Persoon 1] . Tijdens deze uitzending werden oude foto's getoond van [appellante] en haar broer voorafgaand aan hun adoptie.

In 2017 is Wereldkinderen begonnen met een project onder de naam “History & Roots” om alle beschikbare informatie ten aanzien van interlandelijke adopties in de jaren 1970-2000 te verzamelen. Doel is het (per land) onderzoeken van de geschiedenis en de context van interlandelijke adoptie in de periode 1970-2000. Over Bangladesh is op enig moment een rapport gepubliceerd (herziene versie juli 2019) waarin onder meer wordt ingegaan op de werkwijze van BIA ten tijde van de adoptie van [appellante] .

[appellante] heeft Terre des Hommes, Wereldkinderen en de Staat bij afzonderlijke brieven van 11 maart 2019 aansprakelijk gesteld.

Het rapport van [journalist] van april 2019 met vermelding van brieven aan [appellante] in de jaren ’90, (al dan niet) van of namens haar biologische moeder

In april 2019 is in opdracht van Stichting Shapla Community – een stichting die opkomt voor de belangen van geadopteerden uit Bangladesh – een rapport gepubliceerd over interlandelijke adopties vanuit Bangladesh naar Nederland in de periode 1972-1982. Het rapport is geschreven door onderzoeksjournalist [journalist] (hierna: [journalist] ). [journalist] concludeert hierin (kort samengevat) dat sprake was van veel misstanden bij adopties, dat Terre des Hommes en BIA hierbij betrokken waren en dat Terre des Hommes, BIA en de Staat niet adequaat hebben gereageerd op signalen van misstanden.

Het rapport maakt ook melding van een interview met een oud-medewerkster van Terre des Hommes waarin deze vertelt dat toen zij en haar partner (ook een oud-medewerker van Terre des Hommes) een Bengalees kindje wilden adopteren, de oorspronkelijke afstandspapieren niet meer terugkwamen en dat [Persoon 1] haar vervolgens uitlegde dat aanpassingen nodig waren geweest om het kind “adoptabel” te maken. Volgens de oud-medewerkster nam [Persoon 1] het wel vaker niet zo nauw door bijvoorbeeld wel te verklaren dat een kind gevaccineerd was terwijl dat niet was gebeurd. De oud-medewerkers konden naar eigen zeggen niet leven met de werkwijze van [Persoon 1] en keerden mei 1976 terug naar Nederland. Daar hebben zij hun beklag gedaan bij de voorman van Terre des Hommes, aldus het rapport van [journalist] .

In het kader van haar onderzoek heeft [journalist] ook gesproken met [appellante] . Onder het kopje “Eerste herenigingen” (paragraaf 6B) is ten aanzien van [appellante] vermeld:

"Moeder [moeder 1] vindt zoon en dochter

Toch is er iets veranderd: voor het eerst [in 1993, zo blijkt uit de voorafgaande tekst,

hof] zijn een moeder uit Tongi en een dochter in Nederland met elkaar herenigd.

Moeder [moeder 1] , die eind jaren zeventig en begin jaren tachtig de leiding op zich had genomen in de strijd tegen [Persoon 1] , gaat via [Persoon 7] op zoek naar haar eigen zoon en dochter in Nederland. Met resultaat.

Dochter [appellante] is niet echt blij met het ten tonele verschijnen van haar Bengaalse moeder. (…) Uit plichtsgetrouw schijft [appellante] haar biologische moeder over haar en haar broers leven. Ook ontvangt ze berichten terug van [moeder 1] , die beweert dat ze haar kinderen nooit heeft afgestaan voor adoptie en dat ze altijd heeft gezocht naar hen. Maar [appellante] gelooft haar moeder niet. ‘Dat leek me nou echt een praatje om de boel te lijmen. Ik was ergens nog altijd boos op haar en nam het haar kwalijk dat ze ons had afgestaan.’

Toch is [appellante] 's nieuwsgierigheid gewekt. Ze wil afreizen naar Bangladesh en neemt contact op met adoptieorganisatie Wereldkinderen, de opvolger van BIA, die haar adoptie had geregeld. ‘Zij raadden het mij ten zeerste af: het zou veel te gevaarlijk zijn. Ik werd daardoor bang en besloot om niet te gaan. Dat neem ik Wereldkinderen nog altijd kwalijk: dat het nooit tot een echte hereniging is gekomen.’

In 1996 houdt de briefwisseling op; [moeder 1] is dat jaar gestorven. [appellante] is er nooit rouwig om geweest, vertelt ze, totdat ze in 2017 de uitzending van Nieuwsuur ziet over gesjoemel bij de Bengaalse adopties. ‘Daarin hield een moeder een Bengaals krantenartikel uit eind jaren zeventig omhoog. Ik schrok me rot. Daarin stond een foto van toen ik klein was, samen met die van mijn broer. Het artikel ging over vermiste kinderen. Toen pas viel voor mij het kwartje: mijn moeder heeft dus écht jarenlang naar ons gezocht en voor ons gestreden. Ik vond het vreselijk dat ik haar nooit eerder wilde geloven.’

Ondertussen heeft Stichting Shapla contact met een ander[e] zoon van [moeder 1] , die in Bangladesh is blijven wonen. De man vertelt tijdens een interview dat zijn moeder altijd op zoek was naar haar twee verdwenen kinderen en dat het haar grootste verdriet is dat ze hen nooit meer in haar armen heeft kunnen sluiten.

In november 2018 besluit [appellante] om voor het eerst sinds haar adoptie naar haar geboorteland Bangladesh af te reizen om haar oudere broer te ontmoeten.

Broers en zussen vinden elkaar

Dat [appellante] en [broer 1] In hetzelfde adoptiegezin zijn opgegroeid, zou overigens in eerste instantie niet gebeuren. Want ook kwam zij samen met haar broer met dezelfde vlucht naar Nederland, in eerste instantie worden ze in verschillende adoptiegezinnen geplaatst. [appellante] herinnert zich nog goed hoe dat ging:

‘Het was allemaal al heel spannend, zo'n vliegtuig enzo. Ik wist helemaal niet wat me te wachten stond. Maar toen op Schiphol bleek dat mijn broer er ook was, maar dat ik niet met hem mee mocht, werd het me teveel. Ik heb geschopt en gehuild en alle kleding van mijn adoptiemoeder kapotgescheurd. Dagenlang was ik onhandelbaar. Met effect, want na enkele dagen ben ik alsnog in het adoptiegezin van mijn broer terechtgekomen.’

Blijkbaar wist het BIA al vrij snel dat de kinderen broer en zus waren. Dat heeft [appellante] in ieder gevat niet zelf kunnen vertellen, want zij sprak nog geen Nederlands. Waar de fout is gemaakt, blijft onduidelijk. De adoptiepapieren van broer en zus, waarin onder andere de naam van vader en moeder staat, tonen geen overeenkomsten. Op basis van de papieren valt niet af te leiden dat het een broer en zus betreft."

Onderzoeksrapport Terre des Hommes 16 september 2020

De uitzending van Nieuwsuur en de aansprakelijkstelling door (onder meer) [appellante] was voor Terre des Hommes aanleiding om onderzoek te verrichten naar de mogelijke onregelmatigheden bij adopties vanuit Bangladesh naar Nederland in de jaren zeventig en begin jaren tachtig en de rol van Terre des Hommes daarbij. Op 16 september 2020 heeft Terre des Hommes haar onderzoeksrapport gepresenteerd. Samengevat wordt hierin geconcludeerd

(1) dat Terre des Hommes formeel niet betrokken was bij adopties, maar dat op operationeel niveau dingen door elkaar heen liepen met BIA en het NICWO babyhome,

(2) dat Terre des Hommes waarschijnlijk medio 1976 op de hoogte was van de betrokkenheid van [Persoon 1] bij adopties,

(3) dat zich bij adopties uit Bangladesh weliswaar onregelmatigheden hebben voorgedaan, maar dat Terre des Hommes niet kan zeggen of ouders destijds zijn misleid zoals [arts] stelt en of medewerkers van Terre des Hommes in dat geval daarbij betrokken zijn geweest, en

(4) dat aan de hand van de beperkte informatie het lastig is vast te stellen wat Terre des Hommes op welk moment precies wist en welke actie daarop is ondernomen.

Rapport COIA 8 februari 2021 en reactie van de Staat: expertisecentrum, excuses en niet langer een beroep op verjaring door de Staat

In 2019 heeft de Staat een onderzoekscommissie samengesteld: de Commissie Onderzoek Interlandelijke Adoptie in het Verleden (hierna: COIA). De COIA kreeg de taak om onderzoek te doen naar:

- de rol en verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid met betrekking tot interlandelijke adoptie van kinderen in tenminste de periode 1967-1998;

- het bestaan van mogelijke misstanden met betrekking tot interlandelijke adoptie van kinderen in tenminste de periode 1967-1998 waarbij in ieder geval als startpunt de landen Bangladesh, Brazilië, Colombia, Indonesië en Sri Lanka worden onderzocht;

- de bekendheid bij de Nederlandse overheid met voornoemde mogelijke misstanden;

- de betrokkenheid van de Nederlandse overheid bij voornoemde mogelijke misstanden;

- de bekendheid en betrokkenheid bij Nederlandse bemiddelende partijen of andere instanties/particulieren met voornoemde mogelijke misstanden;

- de mate waarin de mogelijke betrokkenheid van de Nederlandse overheid en de Nederlandse bemiddelende partijen of andere instanties/particulieren incidenteel of structureel van aard was;

- de wijze waarop de Nederlandse overheid op signalen van voornoemde mogelijke misstanden heeft gereageerd; en

- of de wijze van reageren adequaat/toereikend is geweest, in het licht van de rol en verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid met betrekking tot interlandelijke adoptie van kinderen in tenminste de periode 1967-1998.

De COIA heeft op 8 februari 2021 een rapport uitgebracht. In dat rapport staat vermeld dat de commissie zich heeft gericht op het systeem van interlandelijke adoptie, dat het geen individuele casuïstiek heeft onderzocht en geen oordeel geeft over juridische schuld en aansprakelijkheid. Ook vermeldt het rapport dat onder “misstanden” wordt verstaan: het handelen of nalaten in strijd met geldende nationale en internationale wet- en regelgeving, alsmede het handelen of nalaten dat formeel niet in strijd is met die wet- en regelgeving maar ethisch gezien onverantwoord is. De belangrijkste conclusies over interlandelijke adopties vanuit Bangladesh luiden als volgt (hoofdstuk 4.5):

“Vanaf ten minste september 1978 werd er melding gemaakt van vermeende misstanden in de media en elders. Die signalen werden genegeerd en niet opgevolgd door actie vanuit de Nederlandse overheid. De Nederlandse overheid deed wel navraag bij de autoriteiten ter plekke, maar zelf heeft ze geen onderzoek verricht. Er was weinig controle op de adopties uit Bangladesh. Na onder andere de beschuldigingen van misstanden zoals geuit door verschillende partijen, heeft de Nederlandse overheid geen onderzoek ingesteld. Wel informeerde zij bij de Nederlandse organisaties BIA en TdH [Terre des Hommes, hof]. Deze laatste twee organisaties hadden wel interne onderzoeken uitgevoerd, maar concludeerden destijds dat er geen adoptiemisstanden plaatsvonden.

De door de commissie gesproken betrokkenen geven aan dat er een verwevenheid tussen de werkzaamheden van hulporganisaties in Bangladesh was als gevolg van de chaos die het land in de jaren zeventig teisterde. Taakverdelingen waren onduidelijk, en betrokkenen, waaronder [Persoon 1] , opereerden met dubbele petten. Persoonlijke belangen en onderlinge tegenstellingen vertroebelden de adoptiepraktijk. De overheid ondernam geen actie."

Ook staat in het COIA-rapport dat een voormalige BIA-bestuurslid er naar eigen zeggen getuige van was dat [Persoon 6] (van het Leger des Heils) zelf de geboortedatum aanpaste in het paspoort van de Bengaalse adoptiedochter van dat bestuurslid en erbij zei dat zij dat al vaker had gedaan.

Op advies van de COIA heeft de Staat excuses aangeboden aan geadopteerden voor de rol van de Staat bij de misstanden en toegezegd een expertisecentrum te zullen oprichten ter ondersteuning van geadopteerden bij juridische vraagstukken en afstammingsonderzoek.

De Staat heeft besloten om zich in procedures als deze niet langer op verjaring te beroepen .

[appellante] is in hoger beroep gekomen en heeft verschillende bezwaren (grieven) tegen het vonnis aangevoerd. [appellante] vordert hetzelfde als bij de rechtbank.

Grieven 1 tot en met 5 zijn gericht tegen overwegingen van de rechtbank in de zaak tegen Wereldkinderen en Terre des Hommes. Met grief 1 voert [appellante] aan dat de rechtbank geen althans onvoldoende rekening heeft gehouden met de omstandigheid dat verweerders in 1976 al wisten dat sprake was van ernstige misstanden bij interlandelijke adopties, dat [Persoon 1] adoptiepapieren vervalste en dat [appellante] en haar broer met onvolledige en onjuiste papieren naar Nederland waren gevlogen. Subsidiair voert [appellante] aan dat verweerders in elk geval voorbereid hadden moeten zijn op misstanden. Sinds 1971 waren er immers al signalen van misstanden in andere landen (o.a. Brazilië en Sri Lanka) en Bangladesh was als één van de armste landen ter wereld, en bovendien volledig verwoest door oorlog, bij uitstek een land waar zich misstanden zouden kunnen voordoen. Niettemin hebben verweerders geen (voorzorgs)maatregelen genomen en geen toezicht gehouden. Integendeel, zij hebben misstanden juist in de hand gewerkt door alles door één persoon ( [Persoon 1] ) te laten doen. Grief 2 houdt in dat de rechtbank het COIA-rapport niet op zijn merites heeft beoordeeld. Met grief 3 voert [appellante] aan dat de rechtbank ten onrechte heeft geoordeeld dat er onvoldoende aanwijzingen zijn om er veronderstellenderwijs vanuit te gaan dat [appellante] onder valse voorwendselen is geadopteerd. [appellante] verwijst naar de volgens haar onbetwiste feiten en enkele aanvullende omstandigheden, waaronder de hierboven vermelde signalen van misstanden, het feit dat de Transfer of Guardianship ontbrak toen zij naar Nederland reisde en het feit dat het dossier van haar broer veel onjuistheden bevatte (de handtekeningen onder de afstandsverklaringen waren identiek maar haar broer was door iemand anders afgestaan en tussen [appellante] en haar broer zat volgens de papieren van haar broer slechts 9 maanden). Ook voert zij aan dat de rechtbank ten onrechte twijfels heeft geuit over het waarheidsgehalte van de verklaring van haar moeder en merkt zij onder meer op dat BIA en Terre des Hommes belang hadden bij de uitkomst van hun interne onderzoeken. Met grieven 4 en 5 voert [appellante] aan dat de rechtbank de gezichtspunten (zie hierna 6.10) onjuist heeft gewogen in de zaken tegen Wereldkinderen en Terre des Hommes. In de toelichting loopt [appellante] die gezichtspunten na. Grief 6 houdt in dat de rechtbank ten onrechte niet heeft geoordeeld dat sprake is geweest van falend toezicht van de Staat. Volgens [appellante] had de Staat in 1976 niet uit mogen gaan van de betrouwbaarheid van de Bengaalse papieren, omdat hij wist dat sprake was van een verwoest land zonder stabiel rechtssysteem en zonder adequaat toezicht. Verder voert [appellante] aan dat de Staat ook in 1976 al een toezichthoudende taak had bij de toelating van buitenlandse pleegkinderen ter adoptie. Omdat de Transfer of Guardianship ontbrak heeft de Staat een visum verleend op grond van een onvolledig dossier. [appellante] stelt dat de Staat in elk geval op 6 september 1978 op de hoogte was van de misstanden in Bangladesh, dus voordat de rechtbank in Nederland in oktober 1978 de adoptie van [appellante] uitsprak. Grief 7 is gericht tegen de overweging van de rechtbank in de zaak tegen de Staat dat de keuze van de Staat om geen zelfstandig onderzoek uit te voeren geen schending oplevert van artikel 8 EVRM. Overigens wordt in de toelichting niet alleen gesproken over de Staat, maar over “gedaagden”. De grief verwijst naar de vorige grieven. [appellante] voert aan dat gedaagden een dossier in hun bezit hadden met daarin onder meer de brieven van [arts] . Zij vindt het onbegrijpelijk dat “gedaagden” die informatie nooit hebben gedeeld en zelfs hebben vernietigd. Hierdoor is [appellante] nooit in de gelegenheid geweest zelf te oordelen over de beschuldigingen. Zowel op de Staat als op Wereldkinderen en Terre des Hommes rustte een zware informatieplicht, aldus [appellante] . Grief 8, ten slotte, betreft de proceskosten.

Hieronder wordt nader ingegaan op de grieven en op de reactie van verweerders daarop.

Toepasselijk recht

Het hof:

In de zaak tegen Wereldkinderen

In de zaak tegen Terre des Hommes

In de zaak tegen de Staat

In alle drie de zaken

- verklaart de proceskostenveroordelingen uitvoerbaar bij voorraad.

Dit arrest is gewezen door mrs. E.M. Dousma-Valk, S.A. Boele en E. Bauw en in het openbaar uitgesproken op 12 september 2023 in aanwezigheid van de griffier.