Afscheiding van bestanddelen (O&R nr. 134) 2022/1.6.3:1.6.3 De legis actio sacramento in rem

Afscheiding van bestanddelen (O&R nr. 134) 2022/1.6.3

1.6.3 De legis actio sacramento in rem

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De legis actio sacramento kon gericht zijn in personam of in rem. Stelde iemand bijvoorbeeld dat hij een recht had dat de basis vormde voor het rechtmatige bezit van een zaak, dan kon diegene dit recht bij een ander opeisen met de legis actio sacramento in rem.1 Deze eigenaardige procesvorm, door Gaius besproken in zijn Instituten (Gaius 4, 12 e.v.), ging als volgt in zijn werk. Vóór de praetor stelden beide partijen in rituele bewoordingen een recht te hebben op de zaak.2 Tijdens het uitspreken van de vooraf vastgestelde bewoordingen (formula), moest de eiser de zaak waarover werd geproduceerd vastpakken en aanraken met een staf.3 De eiser stelde met de vindicatio dat hij een sterker recht op de zaak had dan de wederpartij, die op haar beurt met de contravindicatio de bewering van de eiser weersprak en aangaf dat zij een sterker recht op de zaak had. De wederpartij was dus strikt genomen niet aan te merken als een gedaagde, maar als iemand die, evenals de eiser, ook een zakelijke vordering instelde.4 Toch zullen we in het vervolg de vindicans aanmerken als eiser, omdat hij het proces begon, en de contravindicans als gedaagde, omdat hij reageerde. De twee partijen beweerden beiden een relatief sterker zakelijk recht op de zaak te hebben. Gaius beschreef een geschil over de eigendom van een slaaf:

“… de eiser hield een stok in de hand, pakte vervolgens de zaak zelf, bijv. een slaaf, vast en zei: ‘Ik beweer dat deze slaaf mij naar Quiritisch recht toebehoort op grond van zijn rechtspositie; zie toe gij, overeenkomstig hetgeen ik gezegd heb, heb ik hem de staf opgelegd.’ En tegelijkertijd legde hij dan de stok op de slaaf. De wederpartij zei en deed hetzelfde op dezelfde manier.”5

Na het uitspreken van de formuleringen daagden partijen elkaar uit tot een rituele weddenschap (provocare sacramento) over de juistheid van hun bewering.6

“… Vervolgens zei degene die als eerste gevorderd had: ‘Vermits gij onrechtmatig hebt gevorderd, daag ik u uit tot een rituele weddenschap om 500 asses.’ Dienovereenkomstig zei ook de wederpartij: ‘En ik u.’”7

Het doel van de zakelijke actie was om het bezit te krijgen.8 De vindicatio werd niet alleen gebruikt door de eigenaar van de zaak, het eigendomsbegrip was niet zo vastomlijnd zoals dat later het geval was, maar ook beperkt gerechtigden die recht hadden op het bezit konden met de vindicatio de zaak opeisen. In het proces was men niet zozeer op zoek naar het antwoord op de vraag wie van de partijen eigenaar was van de zaak, zoals later bij het proces waarin de revindicatie werd ingesteld, maar veeleer naar het antwoord op de vraag wie van de strijdende partijen een sterkere positie had ten aanzien van de zaak.

De precieze voorgeschiedenis van de vindicatie is niet bekend, waardoor het gevaar van speculatie op de loer ligt. Een theorie over de achtergrond van de vindicatie is dat de actie tot opeising van de zaak in verband staat met de diefstalactie.9 Niet alleen werd iemand aangemerkt als een dief als hij het bezit van een roerende zaak10 had verkregen tegen de wil van de eigenaar in, maar ook als hij het bezit van een zaak zonder de medewerking van de eigenaar had verkregen. Hij moest aantonen dat hij het bezit van de zaak rechtmatig had verkregen. Als hij dat niet kon werd hij veroordeeld tot het betalen van een geldsom en verloor hij bij een veroordeling tevens ook de zaak, zodat het doel van het instellen van een zakelijke actie werd bereikt: de eiser verkreeg de zaak. Dit laatste was een nevengevolg bij het instellen van de diefstalactie.11 Een uitzondering wat betreft de diefstalverdenking gold voor de gevallen waarin iemand het bezit van de zaak had verkregen door middel van de mancipatio. Voor die gevallen hadden de Romeinen de legis actio sacramento in rem gemaakt. Degene die het bezit van de zaak via de mancipatio had verkregen, kon de diefstalverdenking en daarmee een juridische procedure afweren, door de vorige bezitter van de zaak aan te wijzen (auctorem laudare).12 Deze voorman (auctor) werd nu verdacht van diefstal, maar ook hij kon deze verdenking “doorgeven” door diegene te noemen waarvan hij weer het bezit had verkregen, totdat men uiteindelijk terecht kwam bij de “eerste” onrechtmatige bezitter van de zaak die niet onder de diefstalverdenking uit kon komen. Van deze voorman was met de actio auctoritatis een geldbedrag te vorderen dat het dubbele van de koopprijs bedroeg.13 Aangezien de verkrijger, die van een beschikkingsonbevoegde een zaak via de mancipatio had verkregen, niet met de diefstalactie aan te spreken was, kon de eiser de zaak vindiceren via de actio legis sacramento in rem. Deze procesvorm was dus in eerste instantie beperkt tot de res mancipi. Later heeft men ook de zakelijke acties voor de res nec mancipi toegestaan, aangezien immers een bezitter, niet-eigenaar van een roerende zaak niet direct een dief hoefde te zijn. De eigenaar kon tegen hem de diefstalactie niet instellen en had behoefte aan een zakelijke actie. Kortom met de actio legis sacramento in rem konden zowel de res mancipi als de res nec mancipi worden opgeëist.

Vanuit de legis actiones sacramento in rem ontwikkelde zich later het proces per sponsionem. In dat proces daagde de eiser de wederpartij niet uit met een sacramentum, maar met een vormelijke belofte, een zogenaamde sponsio praeiudicialis.14 Gaius gaf een voorbeeld hoe dat in zijn werk ging:

“Met een vormelijke belofte procederen wij op de volgende manier: wij dagen de wederpartij uit tot het afleggen van een vormelijke belofte, zoals: indien de slaaf waarover geprocedeerd wordt naar Quiritisch recht aan mij toebehoort, belooft gij dan 25 sestertiën te geven?”15

De eiser won het proces pas, als hij kon aantonen dat de litigieuze zaak van hem was. Voor het proces per sponsionem was een aparte procedure geschapen, namelijk de legis actio per iudicis postulationem.16 Tijdens deze procedure was niet langer sprake van twee partijen die allebei de zaak opeisten, maar een partij die beweerde een zakelijk recht op de zaak te hebben en daarom de zaak opeiste bij de bezitter. Zo was in het proces per sponsionem sprake van een eiser en een gedaagde.17 De bewijslast lag bij de eiser, aangezien hij beweerde een zakelijk recht op de zaak te hebben. De bezitter had een beschermde positie, althans zolang de eiser zijn recht niet kon bewijzen. In de procedure per sponsionem kwam zodoende de absoluut gerechtigde te staan tegenover de bezitter. Het onderscheid tussen een absoluut recht zoals bijvoorbeeld het eigendomsrecht en het bezit werd hierdoor steeds scherper gemaakt.18

Door de ontwikkeling van de sponsio praeiudicialis werd het gebruik van de legis actio in sacramento in rem meer en meer teruggedrongen. Door een andere ontwikkeling raakte laatstgenoemde procedure zelfs vrijwel in onbruik.19 Deze ontwikkeling, de opkomst van de formula petitoria, komt hieronder aan bod.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.