6.3.3.1 Een analyse

Noodtoestand als rechtvaardigingsgrond wordt in de civielrechtelijke literatuur algemeen omschreven als de situatie waarin het belang ter bescherming waarvan is gehandeld hoger wordt gewaardeerd dan het belang dat in de overtreden norm bescherming vindt.1 De belangenafweging neemt hierbij een centrale plaats in.

Voor een nauwere omlijning van het leerstuk wordt dikwijls verwezen naar de strafrechtelijke rechtspraak en literatuur, waarin de noodtoestand als vorm van overmacht is neergelegd in art. 40 Sr en verder op veel aandacht heeft mogen rekenen. Het kenmerkende aan noodtoestand is het bestaan van een conflict van plichten: de plicht om de strafwet na te leven tegenover de maatschappelijke plicht om in de gegeven omstandigheden anders te handelen.2 Indien de pleger van het feit, staande voor de noodzaak te kiezen uit onderling strijdige plichten en belangen de zwaarstwegende heeft laten prevaleren, moet worden aangenomen dat hij handelde in noodtoestand.3 Bij de uiteindelijke beoordeling van het gedrag lijkt het aan te komen op de vraag of het objectief redelijk en aanvaardbaar gedrag betrof.4 In de eis van redelijkheid ligt besloten dat voldaan is aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. De belangenafweging dient, met andere woorden, zorgvuldig te zijn verricht met dien verstande dat de handelende niet redelijkerwijs zijn toevlucht kon nemen tot niet-normschendende alternatieven en bovendien vast dient te staan dat de opoffering van het ‘minderwaardige’ belang een zinnige bijdrage aan de verwezenlijking van het hogere belang kon leveren.5 Daarnaast geldt als vereiste dat de aangesproken persoon daadwerkelijk de wil moet hebben gehad het hogere belang te behartigen; met andere woorden wordt niet aanvaard dat hij toevalligerwijs een rechtens hoger belang behartigde met zijn handelen terwijl andere doeleinden aan zijn handelen ten grondslag lagen.6 Hoewel het belang van acuutheid van het zich voordoende conflict enigszins op de achtergrond is geraakt bij de invulling van noodtoestand als vorm van overmacht, wordt er in de literatuur nog steeds op gewezen dat de nood voldoende actueel en concreet moet zijn.7

In de hiervoor geschetste casus zag de bestuurder zich geplaatst voor een afweging van enerzijds het belang van de aannemer in kwestie om niet op grond van een onjuiste voorstelling van zaken omtrent de financiële positie van de vennootschap een beslissing te nemen en anderzijds het belang om de dreigende instorting van het pand met eventueel gevaar voor de veiligheid van de zich aldaar ophoudende mensen te voorkomen. In deze situatie lijkt een beroep op noodtoestand door de bestuurder indachtig de hiervoor besproken toepassingsvoorwaarden gerechtvaardigd. Dit geldt voor de actie uit onrechtmatige daad, maar gaat evenzeer op voor de delicten van oplichting ex art. 326 Sr en flessentrekkerij ex art. 326a Sr indien de gedragingen van de bestuurder voor het overige zouden voldoen aan de bestanddelen van die strafbepalingen. Het aannemen van noodtoestand heeft tot gevolg dat de wederrechtelijkheid aan de gedragingen ontvalt, en deze rechtmatig zijn.8

Waar het ontbreken van de wederrechtelijkheid betekent dat de handelende niet strafrechtelijk aansprakelijk is, zijn er in het ‘civiele recht meer agendapunten te bespreken’.10 In de civielrechtelijke literatuur wordt namelijk eensgezind gesteld dat degene die schade lijdt door de gedraging in kwestie die schade niet zelf hoeft te dragen, ook al is in noodtoestand gehandeld.11 Onder meer het leerstuk van ongerechtvaardigde verrijking wordt hierbij genoemd als een voor de hand liggende grondslag tot schadeverhaal.12 Toepassing van dit leerstuk brengt mee dat degene die ten koste van het vermogen van een ander heeft geprofiteerd van de gedraging kan worden aangesproken tot vergoeding van de schade.13 In de casus van het gebouw met het instortingsgevaar is dat in eerste instantie de eigenaar van het pand. In het geijkte geval waarin de bestuurder ‘louter’ vertegenwoordiger was, zal niet hij degene zijn die vermogensrechtelijk heeft geprofiteerd van de gedraging, maar de door hem vertegenwoordigde vennootschap. In dat geval zal het leerstuk van ongerechtvaardigde verrijking geen toegevoegde waarde hebben voor de schuldeiser aangezien hij reeds een vordering uit wanprestatie heeft jegens de vennootschap. De meerwaarde van de vordering uit ongerechtvaardigde verrijking zal zich doen gelden in situaties waarin de vennootschap niet tevens de eigenaar is van het pand. Indien het pand bijvoorbeeld werd gehuurd, zal de schuldeiser wegens ongerechtvaardigde verrijking verhaal kunnen zoeken bij de eigenaar.