2.2.3 Materiële belastingschuld

Al met al zijn er heel wat grondbeginselen die belastingen kunnen rechtvaardigen. Burgers en bedrijven worden dan ook geconfronteerd met een veelheid aan belastingen, bijvoorbeeld in de vorm van een inkomensoverdracht (loonbelasting, belasting toegevoegde waarde, hierna: btw), of in de vorm van een vermogensoverdracht (erfbelasting). De materieelrechtelijke definitie van een belasting is ‘een verplichte betaling aan de overheid, terwijl daar geen rechtstreekse tegenprestatie tegenover staat’.1 De overheid heeft echter niets te zoeken in de portemonnee van individuen. Het recht van eigendom beschermt in dezen2 en belastingheffing is dan ook louter toegestaan als daarbij bij wet is besloten: art. 1043 en art. 132 lid 64 Grondwet.

De regels waarop de inkomensoverdracht en/of vermogensoverdracht gebaseerd zijn, zijn opgenomen in verschillende materiële belastingwetten. Een niet uitputtende lijst met voorbeelden: de Wet IB 2001, de Wet OB 1968 en de Wet VPB 1969.5 Op grond van deze regels kan een burger of bedrijf zijn materiële belastingschuld vaststellen. Met andere woorden: de regels van het materiële belastingrecht bepalen of iemand belastingplichtig6 is. Vanaf nu zal niet meer gesproken worden over burgers of bedrijven, maar over belastingplichtigen.7 De materiële belastingschuld kan worden gedefinieerd als de omvang van de belastingschuld, op grond van de materiële heffingswetten.

Als enkel materiële heffingsregels zouden bestaan, zou de bereidwilligheid van de belastingplichtigen bepalen of en in welke mate de overheidsschatkist gevuld wordt. Onderzoeken hebben aangetoond dat een systeem van belastingheffing niet functioneert als het geheel afhankelijk is van de vrijwillige medewerking van de belastingplichtigen.8 Ook in de huidige maatschappij moet de zogenaamde belastingmoraal van de burger niet al te hoog worden aangeslagen, aldus Hertoghs. Hij schreef dat het erop lijkt dat de menselijke zucht naar eigen gewin vaak dominanter is dan zijn gemeenschapszin.9 Volgens De Kam komt de weerstand tegen belastingheffing voort uit het feit dat de betaalde belasting geen verband houdt met het gebruik dat iemand maakt van door de overheid aangeboden voorzieningen. Bij de sportclub heeft iemand tenminste nog affiniteit met de besteding van het ingezamelde geld. Dit verband geldt alleen maar sterker wanneer in de rijksbegroting uitgaven zijn opgenomen waar men principieel tegen is.10 Voorts kan volgens Gribnau een belangrijke reden voor de lage belastingmoraal gelegen zijn in de ontmoedigende complexiteit van fiscale regelgeving.11 Hertoghs meent dat een belastingplichtige er bij belastingheffing niet aan ontkomt ten behoeve van de fiscale waarheidsvinding allerhande ‘geheimen’ uit de privésfeer prijs te geven.12 De wijze waarop de overheid omspringt met deze ingewonnen informatie kan ook verband houden met de (lage) belastingmoraal, aldus Hertoghs.