3.4.5.1 Een ‘licht’ begrip rechtspersoonlijkheid

De Kluiver vindt dat we het begrip ‘rechtspersoonlijkheid’ beter terzijde kunnen schuiven, om ons te richten op een rechtseconomisch perspectief. Hij noemt het begrip ‘rechtspersoonlijkheid’ een symbolische categorie, een Wodan- begrip. Dat een Germaanse god boos zou zijn, geeft wel een conceptueel kader aan onweer, maar een verklaring voor het onweer is het niet.1 Zijn beeldspraak is mooi, maar De Kluiver ziet over het hoofd dat het begrip rechtspersoonlijkheid een nuttige rechtsgevolg-benoemende functie heeft.2 Het terzijde schuiven van het begrip zou bovendien onaardig zijn tegenover de 15de eeuwse Italiaanse jurist Bartholomaeus de Saliceto, die als eerste uitdrukkelijk over rechtspersoon heeft gesproken,3 en het al zonder Nederlandstalige wikipedia- pagina moet stellen.

Meijers knoopt aan bij de gevolgen van rechtspersoonlijkheid, en dus niet bij de oorzaken, waar hij stelt dat men onder rechtspersoon nooit meer dient te verstaan dan datgene, wat subject van rechten en plichten kan zijn.4 Van Schilfgaarde en Timmerman bouwen hierop voort en bepleiten, in verschillende bewoordingen, om het maar bij de simpele, positiefrechtelijke constatering te laten dat ‘rechtspersoon’ een van natuurlijke personen te onderscheiden eenheid is die als drager van rechten en verplichtingen kan functioneren.5 Zij pleiten voor een ‘licht’ begrip rechtspersoonlijkheid, omdat een zwaar met rechtsgevolgen beladen opvatting van het begrip rechtspersoon aan de flexibiliteit van het vennootschapsrecht in de weg staat.6 Hiermee bedoelen zij dat onder meer de in titel 1 van Boek 2 BW opgenomen organisatieregels (art. 2:13 e.v.) geen essentieel onderdeel hoeven te vormen van het begrip rechtspersoon. Die organisatieregels brengen onder meer mee dat besluiten van ‘organen’ worden toegerekend aan de rechtspersoon en tegenover al degenen die bij de rechtspersoon zijn betrokken evenzeer gelding hebben (erga omnes werking). Een rechtspersoon laat zich zonder orgaantheorie ook uitstekend denken. Deze ideeën over een ‘licht’ rechtspersoonlijkheidsbegrip werden voor het eerst naar voren gebracht naar aanleiding van het Ontwerp-Van der Grinten. Men vreesde dat bedoelde organisatieregels door dit ontwerp op de personenvennootschap met rechtspersoonlijkheid van toepassing zouden worden.7 De benadering van Van Schilfgaarde en Timmerman spreekt mij aan.

Zo kom ik tot de volgende, indicatief bedoelde omschrijving, die dicht bij de tekst van artikel 2:5 BW blijft:8

Ik licht deze omschrijving nader toe. Mijn omschrijving stelt als eis dat een rechtspersoon als zodanig in het recht erkend wordt, maar laat in het midden wanneer dit het geval is. Voor de meeste rechtspersonen van Boek 2 BW schrijft de wet een notariële akte voor die aan bepaalde vereisten moet voldoen. Dit geldt niet voor de informele vereniging. Het gaat om constitutieve vereisten voor de desbetreffende typen rechtspersoon naar geldend recht, niet om kenmerken die raken aan het wezen van rechtspersoonlijkheid. Mijn omschrijving sluit niet uit dat het Nederlandse recht andere entiteiten als rechtspersoon (er-) kent dan de in artikel 2:1 BW genoemde. De rechter mag aanvullingen op het in beginsel gesloten systeem van rechtspersonen aannemen, maar alleen met terughoudendheid en slechts voor zover in lijn met het systeem van de wet, zoals Assink het uitdrukt.9

Uit de gelijkstelling van de rechtspersoon met een natuurlijke persoon in het vermogensrecht volgt dat aan een rechtspersoon eigen handelingen (waaronder rechtshandelingen), gesteldheden (waaronder het hebben van schuld of kennis) en rechtsposities (waaronder het hebben van vermogen) kunnen worden toegerekend, net als aan een natuurlijke persoon. Met de mogelijkheid om eigen vermogen te hebben (waaronder goederen en financiële verplichtingen) onderscheidt de rechtspersoon zich van andere entiteiten die in het recht worden erkend, zoals een raad van commissarissen en een ondernemingsraad. Deze entiteiten kunnen convenanten aangaan en ook een bepaalde procesbevoegdheid hebben, en in zoverre rechtsbevoegd zijn, maar zij kunnen geen eigen vermogen hebben. De gegeven omschrijving gaat niet zover dat een rechtspersoon zonder vermogen onbestaanbaar is. Een dergelijke eis zou onjuist zijn. Zo pleegt een stichting bij oprichting nog geen vermogen te hebben. Met de oprichting van een rechtspersoon wordt een entiteit gecreëerd die eigen vermogen kan verwerven.10

Dat aan een rechtspersoon handelingen en gesteldheden kunnen worden toegerekend is cruciaal. Het maakt de rechtspersoon tot een vertegenwoordigingsconstructie. Paul Scholten heeft indertijd het verband tussen vertegenwoordiging en rechtspersoonlijkheid gezien. “Verscheidene vragen van de rechtspersoon zijn niet anders dan vertegenwoordigingsvragen, die alleen in algemeen verband kunnen worden behandeld.”, zo schreef hij in het voorwoord van Asser-Scholten I-2 (1940), waarin hij juist vanwege deze samenhang zowel de vertegenwoordiging als de rechtspersoon behandelde.

Handelingen en gesteldheden van personen die bij de rechtspersoon betrokken zijn, worden rechtens toegerekend aan de rechtspersoon. Bij de rechtspersonen van Boek 2 BW neemt het recht als uitgangspunt dat de rechtspersoon voor eigen rekening optreedt. Kent men rechtspersoonlijkheid toe aan een personenvennootschap, dan kan worden gezegd dat deze niet voor eigen rekening, maar voor rekening van de vennoten optreedt. Mijn omschrijving laat ruimte voor beide typen rechtspersoon. Mijn omschrijving staat niet in de weg aan een wettelijke bepaling die de vennoten aansprakelijk maakt voor de schulden van de rechtspersoon.11 Ook de rechtspersoon met beperkte rechtsbevoegdheid12 heeft binnen mijn omschrijving een plaats.

De rechtspersoon uit mijn omschrijving is een van de mens geabstraheerd toerekeningspunt.13 Met ‘geabstraheerd’ bedoel ik dat de rechtspersoon een juridische entiteit is, die los van de van tijd tot tijd erbij betrokken personen is gedacht. Zoals Kroeze het uitdrukt: in de rechtspersoon wordt het persoonsbegrip losgemaakt van de mens.14 In deze benadering is het onjuist om te zeggen dat de vennoten deelgenoten zijn in de tot het VOF-vermogen behorende goederen en tegelijkertijd vol te houden dat de VOF een rechtspersoon is. Wat dit betreft sluit mijn benadering aan bij die van Scholten en naar ik aanneem die van Kroeze, die in een krachtig betoog de leer van de collectieve eigendom bestrijden.15 Toen Scholten schreef dat de VOF rechtspersoon is, zal hij dus rechtspersoonlijkheid zonder collectieve eigendom hebben bedoeld.16 Precies in deze beperkte opvatting, waarin collectieve eigendom en rechtspersoonlijkheid niet kunnen samengaan, vat ik het standpunt van de Hoge Raad op, dat de VOF geen rechtspersoon is.