5.5.2 De strafrechter

Bij het opleggen van een geldboete moet de strafrechter op grond van artikel 24 Sr rekening houden met de draagkracht van de verdachte. Artikel 24 Sr luidt: “Bij de vaststelling van de geldboete wordt rekening gehouden met de draagkracht van de verdachte in de mate waarin dat nodig is met het oog op een passende bestraffing van de verdachte zonder dat deze in zijn inkomen en vermogen onevenredig wordt getroffen”. Hieruit volgt dat het draagkrachtbeginsel een secundaire functie vervult: eerst wordt een passende straf bepaald die is afgestemd op de ernst van het feit (delictevenredigheid) en daarna wordt bezien of die passende straf mogelijk een onevenredige inbreuk is op zijn financiële positie.1 Het is dus niet de bedoeling dat een boete zonder meer kan worden verhoogd voor een vermogende verdachte, omdat hij er anders ‘niets van zou voelen’.2 Daarentegen kan een boete voor een minder/onvermogende verdachte niet ongelimiteerd naar beneden worden bijgesteld; er moet wel sprake blijven van een ‘passende’ bestraffing. Het draagkrachtbeginsel heeft dus een beperkte reikwijdte, in die zin dat het slechts tot bijstelling van een voorgenomen boete kan leiden binnen de marges van een passende bestraffing.

Volgens de wetgever heeft het draagkrachtbeginsel in strafzaken een andere betekenis dan in het fiscale recht – bedoeld zal zijn het materiële fiscale recht – of in het sociale zekerheidsrecht. In de strafrechtelijke literatuur wordt hierover opgemerkt dat het strafrechtelijke draagkrachtbeginsel – anders dan de fiscale benadering van dit beginsel – niet te ‘technisch’ moet worden opgevat. Het dient slechts ter verzekering van een zekere materiële gelijkheid in de straftoemeting.3 In de Memorie van Antwoord bij de Wet Vermogenssancties gaat de wetgever in op deze specifieke, beperkte normerende werking van het draagkrachtbeginsel in het strafrecht:

Samenvattend kan gesteld worden, dat het draagkrachtbeginsel van artikel 24 Sr dus slechts in uitzonderlijke gevallen zal worden toegepast op de meer welgestelde verdachte, met als gevolg dat toepassing in deze uitzonderlijke gevallen veelal een strafverhogend effect zal kunnen sorteren. Daarmee is artikel 24 Sr niet meer dan ‘een vage intentieverklaring die bij de rijke verdachte tevens nog een rem vormt ’.5 Want ook de rijke verdachte zal geen boete mogen worden opgelegd die uitstijgt boven de bovengrens van de marge van een passende straf.

Over de wijze van onderzoek van de rechter naar de financiële positie van de verdachte, heeft de wetgever het volgende opgemerkt:

Volgens de wetgever kan de rechter dus volstaan met een algemeen, beeldvormend onderzoek en hoeft hij daarbij niet al te actief te werk te gaan. Dit is slechts anders, als de rechter een hoge boete wil opleggen en de verdachte – vermoedelijk in strijd met de werkelijkheid – aangeeft dat hij over weinig financiële middelen beschikt.7

De normering van het draagkrachtonderzoek verloopt in de rechtspraak veelal over de band van het motiveringsbeginsel (zie hoofdstuk 7, onderdeel 7.3.3.4). Een enkele keer blijkt uit een uitspraak dat de rechter (nader) onderzoek had moeten (laten) doen. Zo bepaalde de Hoge Raad dat het gerechtshof – bij gebrek aan financiële gegevens over de verdachte – niet uit mocht gaan van de aanname, dat elke volwassene in Nederland in staat moet zijn om een boete van 750 gulden (maximum eerste categorie) te betalen.9

Over het algemeen zal de rechter kunnen volstaan met een standaardmotivering over de draagkracht van de verdachte.10 Dit is slechts anders als de hoogte van de geldboete(n) in verhouding tot de ernst van het feit verbazing wekt, of als de verdachte een specifiek draagkrachtverweer aanvoert. Is dit laatste het geval, dan zal de rechter de aannemelijkheid van het draagkrachtverweer moeten onderzoeken.11

Ook de OvJ moet bij het bepalen van de strafeis op grond van de strafvorderingsrichtlijnen oog hebben voor de draagkracht van de verdachte:

Overigens blijkt uit deze passage niet hoe actief de OvJ zich moet opstellen bij het bepalen van de draagkracht van de verdachte. Vermoedelijk zal het vaak aan de verdachte zelf worden overgelaten om draagkrachtverweren aan te voeren om zo een (nader) draagkrachtonderzoek bij de OvJ te initiëren.