II.4.5 Conclusie

In hoofdstuk 1 zijn drie stelsels van toetsing onderscheiden waarin toetsingsuitspraken verschillend werken: het Amerikaanse, het Duitse en het Nederlandse stelsel van toetsing. Hiervóór bleek dat die verschillen eerder gradueel dan principieel zijn: toetsingsuitspraken van de onderzochte rechters werken reeds erga omnes of hebben vaker dan voorheen die werking.

Toetsingsuitspraken van de Amerikaanse rechter binden procespartijen. De holdings van die uitspraken – die doorgaans het toetsingsoordeel bevatten – binden echter ook de lagere rechters krachtens de regel van stare decisis. Doordat lagere rechters toetsingsoordelen van hogere rechters moeten volgen, zijn materieel ook anderen dan procespartijen aan het toetsingsoordeel gebonden. Immers, ook in een geschil tussen andere partijen dan de verkrijgers van de toetsingsuitspraak is de lagere rechter gehouden het toetsingsoordeel als holding te volgen. Die materiële erga omnes-werking van toetsingsuitspraken van de Amerikaanse federale rechter wordt versterkt door de opkomst van class actions waarmee veelvuldig ‘tegen’ wetgeving wordt geprocedeerd. Wijst de rechter in zo’n class action een toepassingsverbod van een onrechtmatig voorschrift toe, dan bindt die uitspraak niet alleen procesparijen bij dat geschil, maar ook alle leden van de class ten behoeve van wie een van de procespartijen opkomt.

Uitspraken van het Duitse Bundesverfassungsgericht binden een ieder: het Bundesverfassungsgerichtsgesetz kent aan hen wetskracht toe.

In Nederland hadden toetsingsuitspraken lange tijd enkel werking inter partes. De opkomst van enerzijds collectieve en algemeen belangacties bij de burgerlijke rechter en anderzijds de volgplichtjurisprudentie heeft er echter voor gezorgd, dat ook in Nederland toetsingsuitspraken soms erga omnes werken.