II.5.3.3 Verhouding medeplegen tot medeplichtigheid

Voor een goed begrip van de ondergrens van medeplegen, is het nuttig om ook stil te staan bij medeplichtigheid (art. 48 Sr). Er is namelijk sprake van een vloeiende overgang tussen medeplegen en medeplichtigheid.1 Wanneer de bijdrage van de aangesprokene van onvoldoende gewicht was of het opzet lichter (of het meerdere kan niet worden aangetoond), dan kan worden teruggevallen op medeplichtigheid.

Tegelijkertijd hebben deze twee aansprakelijkheidsfiguren een verschillend karakter. Mevis karakteriseert medeplegen als ‘meedoen’, en medeplichtigheid als ‘het misdrijf dat een ander begaat, bevorderen of vergemakkelijken’.2 Medeplichtigheid wordt geassocieerd met gedragingen zoals het verstrekken van inlichtingen, op de uitkijk staan, helpen bij de vlucht, of in ieder geval gedragingen die niet samenvallen met de uitvoering van de strafbare gedraging.3 Het initiatief tot het begaan van een strafbaar feit, zal niet bij de medeplichtige maar bij een dader liggen.4 Relevant in het kader van de strafrechtelijke milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden, is dat de medeplichtigheid ook passief kan zijn, bijvoorbeeld omdat er een rechtsplicht bestond om in te grijpen maar de leidinggevende een oogje toegeknepen heeft.5 Voor medeplichtigheid is ook geen nauwe en bewuste samenwerking nodig; degene die het misdrijf feitelijk begaat hoeft zich zelfs niet bewust te zijn van de bijdrage van de medeplichtige.6 Aangezien de medeplichtige een deelnemer is, geldt voor deze aansprakelijkheidsfiguur wel het accessoriteitsvereiste én het dubbele opzetvereiste. De medeplichtige moet daarom zowel opzet hebben op de deelnemingshandeling als op het grondfeit. Toch is er bij medeplichtigheid qua opzet minder nodig dan bij medeplegen: de medeplichtige hoeft ‘slechts’ behulpzaam te willen zijn bij het begaan van het strafbare feit.7

Het verwijt dat de medeplichtige gemaakt wordt is dus lichter dan dat aan daders, maar deze vorm van deelneming is nog wel strafwaardig. Dit vertaalt zich in een lager strafmaximum (art. 49 lid 1 Sr). Bovendien is alleen medeplichtigheid aan misdrijven strafbaar (art. 52 Sr). Vanwege dit bijzondere accessoriteitsvereiste volgt er vrijspraak voor medeplichtigheid aan een overtreding. Omdat de medeplichtige niet – zoals de dader – aansprakelijk wordt gesteld voor het volle gewicht van het voorgevallen strafbare feit, spreekt De Hullu van de buitengrens van strafrechtelijke aansprakelijkheid.8

Gelet op het verschil in strafmaat en karakter van de aansprakelijkheidsfiguren, dient het Openbaar Ministerie een aansprakelijkheidsfiguur te kiezen die het best past bij het verwijt dat de verdachte gemaakt wordt. De Hoge Raad merkt in het overzichtsarrest over medeplegen op dat als het Openbaar Ministerie uitsluitend het medeplegen en niet ook de medeplichtigheid ten laste legt, en medeplegen niet kan worden bewezen, dat de rechter moet vrijspreken, ook al zou vaststaan dat de verdachte medeplichtig was aan het feit.9