Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/3.1:3.1 Inleiding

Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/3.1

3.1 Inleiding

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In het vorige hoofdstuk is het juridische kader bij de voorlichtende taak van de Belastingdienst in kaart gebracht. Nu die taak op de Belastingdienst rust, leidt dat er onvermijdelijk toe dat de Belastingdienst die taak uitvoert en daaraan een bepaalde invulling geeft. De deelvraag is hier dan ook: Hoe vult de Belastingdienst zijn voorlichtende taak in? Doel van dit hoofdstuk is om meer zicht te krijgen op de wijze waarop de Belastingdienst in de uitvoeringspraktijk zijn voorlichtende taak vormgeeft. Daarbij gaat het niet om de praktische kant (bijvoorbeeld de interne inrichting van communicatieve processen en de organisatorische inbedding1), maar om de beleidsmatige kant, met name de wijze waarop de taak wordt opgevat, welke uitgangspunten in acht worden genomen, welke doelen centraal staan en de wijze waarop die taakopvatting in de loop der tijd is ontwikkeld.

In dit hoofdstuk verschuift de aandacht dus van de theoretische invalshoek naar de uitvoeringskant van de voorlichtende taak. De relevantie daarvan voor dit onderzoek is tweeledig. In de eerste plaats valt op dat de Belastingdienst als overheidsorganisatie reeds in de jaren 80 en 90 een weldoordachte visie heeft ontwikkeld op begrijpelijke communicatie met burgers (hierna: ‘het communicatiebeleid’).2 In de tweede plaats is van belang dat de huidige koers in de voorlichtingsjurisprudentie van de Hoge Raad zijn oorsprong vindt aan het einde van de jaren 70, terwijl de uitvoeringspraktijk en de communicatiewijze met burgers sindsdien sterk is veranderd. In het licht van de door de belastingrechter gehanteerde uitgangspunten en veronderstellingen is belangrijk om te bezien hoe de voorlichtende taak – althans de invulling die de Belastingdienst daaraan geeft – zich sindsdien heeft ontwikkeld. In het recht moet immers steeds worden nagegaan of dat nog voldoende is afgestemd op de werkelijkheid waarop het betrekking heeft, waarbij dit hoofdstuk inzicht geeft in de uitvoeringspraktijk van de voorlichting.

Methode, terminologie en afbakening

Voor wat betreft de onderzoeksmethode heb ik voor dit hoofdstuk primaire bronnen (zoals communicatiebeleidsstukken van de Belastingdienst3) en secundaire bronnen (zoals literatuur en onderzoeksrapporten4) bestudeerd. Dit betekent dat dit hoofdstuk is gebaseerd op een ‘externe’ blik op de invulling van de voorlichtende taak. Het onderzoek in dit hoofdstuk is erop gericht om in kaart te brengen hoe voorlichting in de loop der tijd, met name sinds eind jaren 70, in de uitvoeringspraktijk van de Belastingdienst concreet gestalte heeft gekregen. Dit hoofdstuk is dus niet bedoeld als een evaluatie van het door de Belastingdienst gehanteerde communicatiebeleid of de voorlichtingskwaliteit.5

Ten aanzien van de terminologie in dit hoofdstuk is het volgende van belang. Uit bestudering van diverse bronnen volgt dat de Belastingdienst niet vaak (exclusief) het begrip voorlichting hanteert, maar dit veelal valt onder of wordt aangeduid met begrippen als dienstverlening, communicatie en informatie.6 In het communicatiebeleid wordt voorlichting veelal opgevat als vorm van ‘dienstverlening’, waarbij begrijpelijke, duidelijke en toegankelijke taal een rode draad vormen in de dienstverlenende houding van de Belastingdienst.7 Die terminologie laat tegelijkertijd goed zien hoe sterk goede voorlichting aan burgers is verweven met het beleidsinstrument dienstverlening in de compliancestrategie (paragraaf 2.3.3.3, 3.2). De communicatie met en dienstverlening aan belastingplichtigen zijn evenwel breder dan enkel voorlichting. De wijze waarop de Belastingdienst invulling geeft aan zijn voorlichtende taak kan dan ook niet los worden gezien van de wijze waarop de Belastingdienst in het algemeen met burgers beoogt te communiceren. Ik spreek in dat kader van de ‘communicatieve taakopvatting’ van de Belastingdienst.

Ten aanzien van de afbakening is bij de selectie en bestudering van bronnen steeds bepalend geweest of in het communicatiebeleid aspecten aan de orde komen die (mede) betrekking hebben op voorlichting in de door mij gebruikte definitie (paragraaf 1.7.3). Andere aspecten van communicatie of dienstverlening8 die hierop niet (direct) betrekking hebben (zoals afhandelingstermijnen van bezwaarschriften, interne communicatie, snelle uitbetalingen van teruggaafverzoeken), zijn voor dit onderzoek niet van belang en blijven buiten beschouwing.9

De kern van dit hoofdstuk wordt gevormd door een beschrijving van de ontwikkelingen in het communicatiebeleid van de Belastingdienst door de jaren heen (paragraaf 3.2). Vervolgens verschuift de focus van de strategie naar de tekstuele, talige kant van voorlichting, aan de hand van de communicatierichtlijnen van de Belastingdienst (paragraaf 3.3). Daarna geef ik een overzicht van de belangrijkste vormen van voorlichting en kanalen die de Belastingdienst aanbiedt (paragraaf 3.4). Ik rond af met een tussenconclusie (paragraaf 3.5).

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.