3.2.4.4 Beperkende/derogerende werking

Een partij kan geen beroep doen op een recht dat voor haar voortvloeit uit een overeenkomst of uit de wet, indien dit naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Deze variant van de werking van de redelijkheid en billijkheid wordt weleens met de ‘hardheidsclausule’ vergeleken.1 Met dat laatste wordt de mogelijkheid voor overheidsorganen bedoeld om van wetten af te wijken als het toepassen van die wetten een onbedoeld en onredelijk benadelend gevolg voor een burger of onderneming zou hebben.

Net als bij de hardheidsclausule, is het de bedoeling dat de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid terughoudend wordt toegepast. Zo overweegt de Hoge Raad in 20042 dat het hof kenbaar had moeten maken hoeveel gewicht hij onder meer toekende aan het argument:

Uit het bovenstaande citaat blijkt dat de Hoge Raad, bij professionele partijen (in dit specifieke geval ten aanzien van de vraag of een exoneratieclausule buiten werking gesteld kan worden), zelfs meent dat ‘extra’ terughoudendheid gepast is.3

Op dit vlak kan een duidelijke verbinding worden gemaakt met de contractuele invulling van goed huurderschap, een open norm die nog nader uitgewerkt wordt in het volgende hoofdstuk. Een huurovereenkomst beoogt immers doorgaans de verplichtingen van de huurder (evenals – doorgaans in meer beperkte mate – de verplichtingen van de verhuurder) vast te leggen. Het voldoen aan die huurdersverplichtingen kan bestempeld worden als goed huurderschap. Voorbeelden van dergelijke huurdersverplichtingen zijn het inrichten van een woning of bedrijfsruimte op een bepaalde wijze of het geopend houden van een winkel gedurende bepaalde tijden. Het vorderen van nakoming van dergelijke huurdersverplichtingen kan echter naar de maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn. Het kan zijn dat de verplichting valt onder de categorie ‘onredelijk bezwarend beding’ (artikel 6:233 e.v. BW), maar ook dat onder omstandigheden het beroep op de verplichting niet redelijk is. Dit laatste moet niet verward worden met het al dan niet redelijk zijn van het beding. Het kan immers naar de maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn om een beroep te doen op een bepaald beding (bijvoorbeeld omdat dit misbruik van bevoegdheid oplevert4), terwijl het beding zelf redelijk kan zijn. Van dit laatste is een actueel voorbeeld een beroep van de verhuurder op de contractuele exploitatieverplichting (volgens sommigen onderdeel van goed huurderschap, artikel 7:213 BW; zie paragraaf 5.1), terwijl de huurder daar niet (meer) de financiële middelen voor heeft (zie bijvoorbeeld het vonnis van Rechtbank Tilburg 21 december 20005). Meer voorbeelden van een onaanvaardbaar beroep op de exploitatieplicht zijn opgenomen in paragraaf 4.1, en in paragraaf 4.2.2.3 wordt nader ingegaan op het leerstuk ‘misbruik van bevoegdheid’.

Zoals uit het bovenstaande volgt, kan (naast goed huurderschap) nog een link worden gelegd met een andere open norm uit dit proefschrift, te weten het onredelijk bezwarende beding. Zoals Timmerman in zijn conclusie voor het arrest van de Hoge Raad 15 oktober 20146 beschrijft:

Dat ten aanzien van de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid van belang is om onderscheid te maken tussen strijd met de redelijkheid en billijkheid en het onaanvaardbaar zijn van een (contractuele) verplichting of recht op grond van de redelijkheid en billijkheid, had de Hoge Raad in 1998 al overwogen:

Onaanvaardbaar is immers een zwaardere toets dan ‘slechts’ onredelijk. Hieruit volgt ook het verschil in de toetsingsmaatstaf van lid 1 van artikel 6:248 BW versus de toetsingsmaatstaf van lid 2 van voornoemd artikel.

Ondanks deze zware toets en het feit dat het leerstuk van verjaring in de wet is opgenomen om de rechtszekerheid te bevorderen, is recent een aantal arresten gewezen waaruit volgt dat een beroep op verjaring naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar kan zijn. De Hoge Raad verwoord dit in een arrest uit 2018 als volgt:

De Hoge Raad overweegt aldus dat, ondanks de terughoudende toepassing van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid, een beroep op verjaring onaanvaardbaar kan zijn.

Meer specifiek ten aanzien van een verjaring die intreedt terwijl partijen met elkaar in onderhandeling zijn, verwees de Hoge Raad onlangs naar zijn op dit punt ingenomen standpunt in 2002:

De onaanvaardbaarheid wordt hier ingevuld door het feit dat partijen met elkaar in gesprek zijn.

Relevant is eveneens dat de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid ook proportioneel kan worden toegepast. Schelhaas legt hierbij de link met de wettekst ‘dat een bepaling buiten toepassing blijft voor zover10 dit in strijd is met de eisen der redelijkheid en billijkheid’, en verwijst naar het arrest van de Hoge Raad 17 februari 200611, waaruit blijkt dat een bepaling ook deels buiten werking kan worden gesteld.12

Tot slot is de uiteenzetting van Schelhaas, onder verwijzing naar literatuur en rechtspraak, inzake de werking van de redelijkheid en billijkheid bij commerciële contracten en daarbij de link naar de rechtszekerheid, vermeldingswaardig:

Het voorgaande sluit aan bij het standpunt van Vranken, dat het belang bij rechtszekerheid varieert per rechtsgebied, en het door hem gegeven voorbeeld dat op het terrein van het overeenkomstenrecht partijen groot belang hechten aan de rechtszekerheid van hun contractuele afspraken (zie paragraaf 2.4.2.5.3).14