3.4.3.4 De verkeersopvatting

In het sleepboot Egbertha-arrest stelde de Hoge Raad de verkeersopvatting zelf vast naar aanleiding van wettelijke regelingen. In het Stafmateriaal-arrest was de verkeersopvatting echter vastgesteld op basis van een feitelijke inschatting van het hof: een fabrieksgebouw was niet af zonder de toegevoegde zaken van Schaap. Als de maatschappelijke opvatting in het verkeer moest worden vastgesteld op grond van de feiten en niet op basis van wettelijke regelingen, dan toetste de Hoge Raad kennelijk niet de juistheid van die opvatting.

Als de inhoud van de verkeersopvatting van feitelijke aard was2, stond het de lagere rechter dus vrij om een eigen invulling aan het begrip te geven. Vandaar dat Hijmans van den Bergh in de conclusie van zijn noot stelde:

Uit deze conclusie bleek wederom dat geen algemene regel was op te stellen of een zaak al dan niet een bestanddeel was geworden na de verbinding. Uiteindelijk had de feitelijke rechter door zijn gezag het laatste woord.3

Aangezien de verkeersopvatting “lang niet altijd een vaststaand gegeven” vormde, probeerde men in de loop van de 20^e eeuw grip te krijgen op de verkeersopvatting door meer en meer naar de hechtheid van de verbinding te kijken. Via die weg kon men het verschil tussen bestanddelen en bijzaken aan geven.5 Zo keek Beekhuis naar de hechtheid van de verbinding om te bepalen of een zaak een bestanddeel was of niet. Een bestanddeel was volgens hem dat onderdeel van een hoofdzaak zonder welke deze hoofdzaak haar economische en maatschappelijke bestemming niet meer kon vervullen. Denk aan dakpannen die los op het dak lagen, een deur van een huis of de laden van een kast. Er was dan weliswaar geen sprake van een hechte verbinding, maar wel sprake van een hechte verbondenheid. Afscheiding leidde tot een economische beschadiging. Daarnaast kon een tweede criterium voor een aanwezigheid van een bestanddeel pleiten, namelijk dat deze zo hecht met de hoofdzaak was verbonden, dat afscheiding daarvan zou leiden tot een “praktische vernietiging” van ofwel de hoofdzaak ofwel het bestanddeel. Afscheiding leidde dan tot een fysieke beschadiging. Afscheiding van de bijzaak zou weliswaar eveneens tot gevolg hebben dat de hoofdzaak werd beschadigd, maar deze beschadiging zou niet leiden tot vernietiging van de zaak:

Een bijzaak was, anders dan een bestanddeel, altijd hecht verbonden met de hoofdzaak. Deze indeling van Beekhuis leidde tot een wonderlijk onderscheid tussen bestanddelen en bijzaken. Een bestanddeel kon volgens deze indeling een onderdeel van een zaak zijn dat ofwel totaal niet hecht met de hoofdzaak was verbonden ofwel zonder zware beschadiging niet kon worden losgemaakt. Tussen deze twee uitersten bestond volgens hem nog de aparte categorie van de zelfstandige bijzaken. Zij konden weliswaar alleen worden afgescheiden van het geheel met beschadiging als gevolg, maar deze beschadiging grensde niet aan de vernietiging van de zaak, met andere woorden de beschadiging was te accepteren.7 “Voorwaar, een wonderlijke trits!”.8