17.3.3 Overdracht ten titel van beheer als dwangvertegenwoordigingsregime

Indien een partij verplicht is een rechtshandeling te verrichten, kan de rechter een dwangvertegenwoordiger aanwijzen die deze rechtshandeling zal verrichten.1 Tijdelijke overdracht van aandelen ten titel van beheer vertoont daarmee gelijkenissen. De oorspronkelijke aandeelhouder is daarbij de vertegenwoordigde partij.2

Deze vergelijking gaat als volgt: de oorspronkelijke aandeelhouder dient zich jegens de vennootschap (en de bij haar organisatie betrokkenen) te gedragen in overeenstemming met de wet en de statuten en tevens naar hetgeen door de redelijkheid en billijkheid wordt gevorderd. Laat deze aandeelhouder dat na, dan kunnen zijn aandelen tijdelijk ten titel van beheer worden overgedragen.3 De gedachte daarachter is kennelijk dat zijn aandelen tijdelijk moeten worden beheerd door iemand die zich wel houdt aan de wet, statuten en hetgeen de redelijkheid en billijkheid vordert.

Of deze (onmiddellijke) voorziening daartoe beperkt is, is echter de vraag. Denkbaar is bijvoorbeeld dat tijdelijke overdracht ten titel van beheer verder gaat in de zin dat tevens het karakter van het aandeelhouderschap verandert van egocentrisch aandeelhouderschap naar loyaal aandeelhouderschap.4 Bij dwangvertegenwoordiging wordt het belang van de vertegenwoordigde niet verder opzijgezet dan noodzakelijk is voor het verrichten van de verplichte rechtshandeling.

Er is ook nog een ander aspect. Enquêteprocedures vinden soms hun oorzaak in irrationeel aandeelhoudersgedrag.5 Dat is ook onderkend in een Novero-beschikkingen6 van de ondernemingskamer. Zij overwoog dat de tijdelijke beheerder weliswaar rekening moet houden met de belangen van de oorspronkelijke aandeelhouder, maar voegde daaraantoe dat dit gaat om het “naar objectieve maatstaven gemeten” belang van de oorspronkelijke aandeelhouder. De ondernemingskamer houdt er blijkbaar rekening mee dat de oorspronkelijke aandeelhouder niet (altijd) in staat is om zelf te bepalen wat in zijn belang is. Aldus heeft tijdelijke overdracht van aandelen ten titel van beheer wel iets weg van art. 1:378 BW.

Daarin is bepaald dat een meerderjarige onder curatele kan worden gesteld, indien hij tijdelijk of duurzaam zijn belangen niet behoorlijk waarneemt, als gevolg van zijn geestelijke toestand.7 De onder curatele gestelde is onbekwaam om rechtshandelingen te verrichten8 en wordt vertegenwoordigd door de curator.9 Bij tijdelijke overdracht van aandelen ten titel van beheer wordt de oorspronkelijke aandeelhouder min of meer onder curatele gesteld wat betreft de aan de aandelen verbonden rechten en bevoegdheden. Deze gelijkenis met de curatele van art. 1:378 BW geeft mijns inziens de desbetreffende (onmiddellijke) voorziening een licht diffamerend karakter.

Er is echter ook een wezenlijk verschil tussen enerzijds tijdelijke overdracht van aandelen ten titel van beheer en anderzijds de curatele van art. 1:378 BW. Art. 1:378 dient het belang van de onder curatele gestelde. In vergelijking met de enquêteprocedure zou dat de oorspronkelijke aandeelhouder zijn. Over het algemeen genomen staat in de enquêteprocedure echter niet het belang van de aandeelhouders centraal, maar het belang van de vennootschap. Het beheer geschiedt uitdrukkelijk ook, en mogelijk zelfs primair, met het oog op het belang van de vennootschap.10