4.4.3.1 De directe actie: algemeen

Benadeelde derden zijn geen partij bij de verzekeringsovereenkomst en kunnen derhalve niet zonder meer aanspraken jegens de verzekeraar van de laedens geldend maken. Zij zijn afhankelijk van de medewerking van de aansprakelijke, die een beroep op zijn polis moet doen. Zelfs als hij dat doet is de derde nog niet volledig beschermd, omdat de verzekeraar onder omstandigheden een beroep op het ontbreken van dekking kan doen, terwijl een faillissement van de verzekerde aansprakelijke ook kan meebrengen dat de benadeelde met lege handen blijft staan. Moderne wetgevingen op het terrein van de verplichte aansprakelijkheidsverzekering voor motorrijtuigen roepen daarom de figuur van de action directe in het leven. Zo ook de Richtlijn, die in art. 18 bepaalt dat aan 'personen die materiële schade of lichamelijk letsel hebben geleden' een rechtstreekse vordering tegen de verzekeringsonderneming van het aansprakelijke voertuig toekomt. In paragraaf 4.2.1 is reeds vastgesteld dat onder 'personen die materiële schade of lichamelijk letsel hebben geleden' de benadeelden in de zin van art. 1, onderdeel 2 moeten worden verstaan. Alvorens deze bepaling nader te onderzoeken moet worden stilgestaan bij de rechtsfiguur van de action directe. Wat houdt een directe actie in en waarin onderscheidt zij zich van het - onder meer in art. 6 van de Wam - aan de benadeelde toegekende eigen recht?

De rechtsfiguur van de 'klassieke' action directe geeft aan de derde de rechtsvordering, het ius agendi, die aan de contractuele wederpartij van de verzekeraar toekomt. De verzekerde is aansprakelijk tegenover de derde en heeft een aanspraak op vergoeding door de verzekeraar van de schade die hij, verzekerde, door zijn onrechtmatige daad in zijn vermogen lijdt omdat hij de benadeelde schadeloos moet stellen. Door de action directe verplaatst het recht om te vorderen zich van de verzekerde naar de derde. De verzekerde beschikt niet meer over het vorderingsrecht uit hoofde van de verzekeringsovereenkomst. Daardoor verkrijgt de derde een sterkere positie dan hij zonder deze actie zou hebben. Hij heeft een solvabele wederpartij en is niet meer afhankelijk van de vraag of de verzekerde in staat of bereid is om de schade te vergoeden. De verzekerde blijft echter schuldeiser van de verzekeraar, met als gevolg dat de verzekeraar een eventuele vordering op zijn verzekerde met de uitkering aan de benadeelde kan verrekenen.

Deze 'klassieke' action directe beschermt de derde ook overigens niet volledig. Omdat de derde het vorderingsrecht uitoefent dat de verzekerde tegen de verzekeraar heeft, kan de verzekeraar de weren die hem ter beschikking staan in zijn relatie met de verzekerde, ook aan de benadeelde derde tegenwerpen. Niet alleen kan, zoals hiervoor reeds gesteld, de verzekeraar een vordering op zijn verzekerde verrekenen met de uitkering aan de benadeelde, ook kan hij zich - bijvoorbeeld - jegens de derde beroepen op het ontbreken van dekking wegens verzwijging of wegens het niet betalen van de verschuldigde premie, of op polisuitsluitingen. Daarmee wordt onvoldoende recht gedaan aan de door de verplichte aansprakelijkheidsdekking beoogde slachtofferbescherming.

In Nederland is deze 'klassieke' action directe neergelegd in art. 7:954 BW. Degene die schade door dood of letsel heeft geleden waarvoor een ander aansprakelijk is, kan - onder voorwaarde dat de aansprakelijke verzekerde de schade bij de verzekeraar heeft gemeld - verlangen dat de verzekeraar aan hem - benadeelde uitkeert. De verzekerde kan dan niet meer over zijn vordering op de verzekeraar beschikken, noch is deze vatbaar voor beslag door derden.2

Van de action directe moet worden onderscheiden de rechtsfiguur van het eigen recht, zoals dat in de Nederlandse Wam, art. 6, is neergelegd.3 Het verschil met de action directe bestaat daarin dat aan de derde niet alleen het ius agendi (van de verzekerde) wordt toegekend, maar dat hij ook een eigen rechtsvordering tegen de verzekeraar heeft, die - in belangrijke mate - onafhankelijk is van het vorderingsrecht dat de verzekerde heeft. Hij wordt - anders dan onder de action directe in enge zin - zelf schuldeiser van de verzekeraar. In de woorden van De Bosch Kemper & Gruben (die liever van een 'eigenaardig recht' dan van een 'eigen recht' spreken): "het (eigen recht) heeft (...), krachtens de WAM (ten minste) een bepaalde voorgeschreven inhoud, onafhankelijk van de werkelijke inhoud van het recht van de verzekerde jegens de verzekeraar."4