1.4.2 Wetenschappelijke relevantie

De wetenschappelijke relevantie van dit onderzoek ligt in de stand van de theorievorming en de onderzoeksmethode. Hoewel de omvang van dit boek het wellicht niet direct doet vermoeden (of dus juist wel), is in de fiscale discipline over voorlichting maar weinig bekend. Dat is opvallend, gezien het belang van voorlichting voor belastingheffing. Een verklaring kan zijn dat voorlichting juridisch geen ‘status’ heeft en daarmee minder de aandacht van juristen weet te vatten. Juristen zijn gewoonlijk gericht op de wet als bron van recht – en niet op begrijpelijke toelichtingen daarover.1

In de fiscale wetenschap is voorlichting door de Belastingdienst een onontgonnen terrein.2 Ten eerste bestaat relatief beperkt aandacht voor het aan voorlichting te ontlenen vertrouwen. Er is weliswaar veel literatuur over het vertrouwensbeginsel, maar niet specifiek ten aanzien van voorlichting.3 Bestaande literatuur richt zich veelal op een beschrijving van de mate waarin uitingen en gedragingen van de Belastingdienst bindend zijn en onder welke voorwaarden.4 Dergelijke publicaties, zoals handboeken, geven de stand van het recht weer en zijn voor de rechtspraktijk uiteraard van groot belang. Dergelijke literatuur is veelal descriptief van aard en gericht op een weergave van de geldende rechtsregel en voorbeelden uit de rechtspraak. Een belangrijke uitzondering in dit verband – en daarmee een essentiële (inspiratie)bron voor het onderhavige onderzoek – betreft het proefschrift van Happé over drie beginselen van fiscale rechtsbescherming uit 1996.5 In dit werk brengt Happé een rechtstheoretisch gefundeerde ordening aan tussen verschillende categorieën vertrouwenwekkende uitingen die in de fiscale jurisprudentie worden onderscheiden, waaronder bij algemene voorlichting en inlichtingen. Zijn werk biedt tevens inzicht in onderliggende belangenconflicten en de wijze waarop de Hoge Raad daar tot midden jaren 90 mee is omgegaan.6 Het onderzoek bouwt op deze theoretische fundamenten voort en beoogt daaraan een verdieping en specialisatie toe te voegen.7 Bovendien wordt in dit onderzoek het perspectief van de burger als invalshoek geïntroduceerd, terwijl het burgerperspectief nog niet eerder in het wetenschappelijk debat ten aanzien van voorlichting is betrokken, maar een onmisbare aanvulling biedt.8

Ten tweede kan voorlichting als vorm van communicatie met de burger in de fiscale literatuur niet op veel aandacht rekenen. Voorlichting komt bijvoorbeeld aan de orde in het kader van het thema van rechtshulp aan belastingplichtigen.9 Dergelijke publicaties zijn veelal gericht op beschrijving en analyse10 van dit fenomeen, maar de juridische consequenties van die verleende hulp, zoals daaraan ontleende verwachtingen, blijven veelal buiten beeld.11 Dat geldt eveneens voor literatuur waarin de dienstverlenende opstelling door de Belastingdienst centraal staat, zoals bij de omslag naar het klantgerichte houding van de Belastingdienst in de jaren 80.12 Verder wordt begrijpelijke communicatie wel aan de orde gesteld in de context van compliancebevordering, zoals in het kader van de door Boer ontwikkelde theorievorming over het concept van ‘tax nudging’.13 Specifiek ten aanzien van voorlichting opkomende juridische vragen zijn nog niet beantwoord.14

Verder is over de ‘voorlichtende taak’ van de Belastingdienst in de fiscale literatuur weinig bekend. Vergeleken met de aandacht voor de rol van de Belastingdienst als rechtshandhaver, is er relatief beperkt zicht op zijn dienstverlenende rol.15 Het bestaan van de voorlichtende taak is onomstreden, maar wat houdt die taak in en waarop is het gebaseerd? Waarom wordt de informatie gezien als ‘slechts’ voorlichting?16 Verder is in de literatuur communis opinio dat bij voorlichting spanning bestaat tussen juridische juistheid en begrijpelijkheid, maar zijn de juridische consequenties daarvan weinig voorwerp van discussie.17

Tot op heden ontbreekt het dus in de wetenschappelijke literatuur aan onderzoek waarin de toepassing van het vertrouwensbeginsel bij voorlichting door de Belastingdienst kritisch tegen het licht wordt gehouden.

Men zou overigens uit het gebrek aan wetenschappelijke discussie kunnen afleiden dat in de fiscale discours consensus bestaat over de huidige toepassing van het vertrouwensbeginsel bij voorlichting. Geen discussie, dus geen probleem. Voor zover die interpretatie al klopt – ik denk van niet18 – is er alle aanleiding om de wenselijkheid van de huidige koers aan een kritische beschouwing te onderwerpen (paragraaf 1.2). Er ontbreekt simpelweg wetenschappelijke discussie over het aan voorlichting te ontlenen vertrouwen. Bovendien onderstrepen de instemmende reacties in de commentaren bij het arrest in BNB 2022/10 dat het niet meer redelijk wordt geacht dat het risico op onjuiste voorlichting in de regel bij de burger wordt gelegd.19 Welke juridische argumenten voor en tegen een dergelijk ‘rechtsgevoel’ pleiten, en hoe afwegingen adequaat kunnen worden gemaakt, is nog niet systematisch onderzocht.

Dit onderzoek beoogt de bestaande leemte in de wetenschappelijke kennis over voorlichting te vullen.20 Het wetenschappelijk belang van dit onderzoek is in dat opzicht erin gelegen dat in kaart wordt gebracht op grond van welke uitgangspunten de Hoge Raad zijn koers heeft bepaald, zodat systematisch kan worden nagegaan of deze bijstelling behoeft, en hoe die herijking eruit moet zien.21