1.1.3 Rechtswetenschap

Het feit dat het aristotelisch inzicht steeds terugkeert in de geschiedenis van de rechtswetenschap, onderstreept zijn belang.

Bijvoorbeeld Thomas van Aquino en Hugo de Groot verwezen er expliciet en instemmend naar.1 Het inzicht lag ook ten grondslag aan de Franse Code civil uit 1804, zo blijkt uit de inleidingsrede van Portalis: de Code pretendeerde niet voor alle praktijkgevallen een goede oplossing te bieden, maar liet het aan de rechter om ‘de geest van de wet [te] bestuderen wanneer de letter doodt’.2 Het inzicht was een belangrijke inspiratiebron voor de Freirechtslehre uit de Duitse doctrine vanaf het begin van de twintigste eeuw, die ook in Nederland aanhangers had.3 Zij stelden dat de rechter wetgeving niet blindelings mocht toepassen, maar moest oordelen met het oog op ‘rechtvaardigheid’.4 Van wetgeving mocht worden afgeweken als toepassing ervan door haar noodzakelijke algemeenheid een door de wetgever niet-gewilde beslissing zou opleveren.5 Molengraaff stelde in 1919 onder aanhaling van het aan Cicero ontleende adagium ‘summum jus, summa injuria’ (vrij vertaald: op de spits gedreven recht verkeert in het toppunt van onrecht6) dat ‘toepassing van een rechtsregel (…) in een bijzonder geval, onder bepaalde omstandigheden, leidt tot onbillijkheid, tot een uitkomst die niet als recht kan worden aanvaard’.7 Scholten beschreef in 1924 uitzonderingen in aristotelische zin en kwam in 1931 tot zijn beroemde ‘sprong’: elke rechterlijke beslissing is intuïtief.8 Meijers noemde in 1937 een ‘algemeen beginsel’ van ongeschreven recht dat ‘niet alles, wat logisch uit een wetsvoorschrift of uit een wettelijk recht afgeleid kan worden, als geoorloofd […] beschouwd [mag] worden’, en over de ‘corrigerende werking van het ongeschreven recht ten opzichte van het rechtsmisbruik en de wetsontduiking’.9 Ook in bijvoorbeeld publicaties van Taverne en Pompe is Aristoteles’ inzicht herkenbaar.10

In het volgende hoofdstuk wordt uitgebreider ingegaan op de genoemde teksten uit de rechtswetenschap.11 De overeenkomsten in deze teksten van verschillende oorsprong en van juristen met gezag, zijn opvallend. Uitzonderingen in het voetspoor van Aristoteles zijn verankerd in de rechtswetenschap.12