7.3. Weerstand tegen verandering?

Hoe komt het dat bedrijven de ene technologische vernieuwing veel sneller omarmen dan de andere? Het internet en de mobiele telefoon bijvoorbeeld zijn in relatief korte tijd een onmisbaar middel geworden in de bedrijfsvoering. PET daarentegen, is nog nauwelijks in het bedrijfsleven geaccepteerd, terwijl empirisch is aangetoond dat het een effectieve methode is om persoonsgegevens te beschermen. Zijn er mogelijk dieperliggende redenen om PET al dan niet toe te passen naast de redenen die uit het onderzoek van RAND Europe naar voren komen? Als dat zo is, hoe beïnvloeden deze redenen dan de besluitvorming over PET? Een van de dieperliggende oorzaken zou kunnen zijn dat organisaties huiverig zijn voor de mogelijke veranderingen in het arbeidsproces of in de structuur van het bedrijf die PET zouden kunnen veroorzaken.1 Wellicht ligt de oorzaak in het individu en bestaat er bij de beslissers zelf binnen organisaties weerstand tegen de verandering, die toepassing van (hen onbekende) PET met zich mee brengen. Te denken valt aan verlies van macht of invloed of het duidelijk worden van gebrek aan specifieke kennis. Warmerdam e.a. merken op dat: "(...) automatiseringsprocessen geen geïsoleerd verlopende technische veranderingsprocessen zijn, maar dat ze zich voltrekken in een context van machts- en beïnvloedings- processen waarin diverse partijen onderscheiden belangen trachten te realiseren."2

Psychologen hebben de sociaalpsychologische processen die in individuen plaatsvinden bij de weerstand tegen veranderingen onderzocht. Zo stelden Katz & Lazarsfeld al in 1955 vast dat bij verkiezingscampagnes in de Verenigde Staten (waarvan de uitslag kan leiden tot veranderingen) mensen zich selectief blootstellen aan informatie. Dit verschijnsel treedt ook op wanneer de zender en de ontvanger van informatie in nauw contact met elkaar staan "as every college professor knows through his classroom experience with students!"3 Het is evenwel zeer moeilijk te bewijzen dat individuen opzettelijk zich onttrekken aan argumenten waarin zij niet geïnteresseerd zijn of die hun eigen waardepatroon verstoren. Bij het analyseren van de Nixon-Kennedy televisiedebatten in 1960 stelden onderzoekers vast dat er "surprisingly little avoidance of opposing arguments" optrad.4 Ook is onderzocht of mensen zich verzetten tegen verandering vanwege externe stimuli die bij hen angst teweegbrengen. Zij gaan dan bepaalde informatie onderdrukken, of zoeken onbewust een cognitieve balans, want er is "the necessity of the organism to retain a state of consonance, cognitive balance, congruity or consistency."5 Doordat mensen zoeken naar een cognitieve balans, reageren zij defensief wanneer de informatie dissonant is met bestaande interne waarden. Die defensieve reacties resulteren in ontkenning of in een versterking van de aangevallen waarde of in een `opsplitsing' van het storende element.6 Secord & Backman geven als voorbeeld uit de begin zestiger jaren van de vorige eeuw: "Hydrogen bomb testing is positively valued for many people as necessary for defense, but poisoning of the atmosphere is negatively valued. For a person with these values, there is imbalance in the belief in bomb testing. This can be resolved by differentiating the attitude object into two parts: testing 'day' bombs that poison the atmosphere and 'clean' bombs that do not."7

Een ander voorbeeld van dit psychologische mechanisme is de opvatting dat het roken van 'gewone' sigaretten kanker veroorzaakt en filtersigaretten niet. Voor deze sociaalpsychologische aanpak is wat betreft het niet toepassen van PET geen empirische steun gevonden. De reden hiervoor ligt in het feit dat PET-toepassingen niet in informatiesystemen worden geïmplementeerd vanwege de beleving van een enkel individu, maar pas nadat er een haalbaarheidsonderzoek heeft plaatsgevonden waarbij verschillende partners betrokken zijn. Individuele sociaalpsychologische processen tegen verandering spelen daarbij geen (zichtbare) rol. Een vruchtbaardere benadering blijk de privacybescherming en de implementatie van PET vanuit de organisatie te benaderen. De centrale vraag is dan hoe en onder welke voorwaarden organisaties een nieuwe toepassing zoals PET in hun bedrijfsprocessen zullen adopteren. Daarmee hangt samen dat moet worden nagegaan wat het effect van privacybescherming is op de bedrijfsprocessen.