4.2.2 Conservatief-progressief

De tweede fundamentele dimensie houdt een spectrum in waarvan de uitersten de conservatieve en de progressieve benadering kunnen worden genoemd.

De conservatieve benadering houdt in dat het procesrecht in beginsel moet blijven zoals het is. Veranderingen zijn alleen toegestaan voor zover kan worden aangetoond dat deze naar redelijke verwachting verbeteringen zullen inhouden waaraan in de praktijk behoefte bestaat. Achtergrond van deze benadering is dat procesrecht voor een groot gedeelte praktijkrecht is. In de dagelijkse omgang tussen rechters, andere professionele procesdeelnemers en justitiabelen zijn veel gewoonten ontstaan die een weerslag zijn van gedeelde cultuuropvattingen over hoe het hoort. Een verandering houdt bijna steeds een afwijking in van die gebleken cultuuropvattingen. Een verandering vormt ook een continuïteitsbreuk die afbreuk doet aan de rechtszekerheid.

Voordeel van de conservatieve benadering is dat men weet waar men aan toe is. Verder worden de kosten en moeiten van het ontwerp en de invoering van veranderingen bespaard, die een groot beslag kunnen leggen op de beperkte capaciteit van (de ondersteuning van) de Nederlands-Antillaanse en Arubaanse wetgevers.

De progressieve benadering houdt in dat het procesrecht optimaal moet beantwoorden aan de idealen die daarvoor gelden. Naast idealen als snelheid, eenvoud en kostenbesparing zijn dat alle aspecten van een eerlijk proces, zoals die bijvoorbeeld in de rechtspraak over art. 6 EVRM zijn uitgewerkt. Na een fundamentele herbezinning op deze idealen en kernwaarden moet een procesrecht worden ingevoerd dat zo volledig mogelijk recht doet aan die idealen en kernwaarden, waarbij door middel van change management zo veel mogelijk maatschappelijke weerstand moet worden overwonnen en acceptatie moet worden gecreëerd. De progressieve benadering kan in de Nederlandse Antillen en Aruba ontaarden in hobbyisme, indien het ontwerp van wetgeving op een bepaald rechtsgebied wordt opgedragen aan een geleerde of een kleine groep geleerden en het debat met de praktijk niet goed wordt georganiseerd.

Voordeel van de progressieve benadering is uiteraard dat een procesrecht tot stand kan komen waarin de idealen goed tot hun recht komen. Sommige idealen worden zeer krachtig gevoeld: indien bijvoorbeeld de toegang tot de rechter voor grote delen van de bevolking in wezen illusoir is vanwege de kosten of de bureaucratie, is dat onaanvaardbaar. Anderzijds geldt dat als het verschil tussen het procesrecht van de tekentafel en dat van de praktijk te groot is, de praktijk veelal weerbarstig zal blijken, zodat in de praktijk de waarborgen buiten toepassing zullen worden gelaten of zullen worden uitgehold. Veel problemen worden niet opgelost door betere wetgeving, maar door betere toepassing en handhaving van bestaande wetgeving. Monte haalt een bron aan waarin gesproken wordt over 'het bekende Curaçaose wapen van de non-usus'.1

Het zojuist gegeven voorbeeld van een conservatieve opvatting is afkomstig van de advocatuur. De advocatuur heeft in het verleden echter ook gelobbied voor wijzigingen.