Grenzen van het strafrecht in de voorfase (SteR nr. 60) 2023/5.2.1.2:5.2.1.2 Autonomie en verwijtbaarheid

Grenzen van het strafrecht in de voorfase (SteR nr. 60) 2023/5.2.1.2

5.2.1.2 Autonomie en verwijtbaarheid

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Hoewel vanuit het oogpunt van staatsmachtbeperking dus niet ieder vaag bestanddeel problematisch is, vormt staatsmachtbeperking niet de enige reden om in een liberaal strafrecht duidelijke strafbepalingen te vereisen. Een tweede argument is dat enkel duidelijke wetten de autonomie van burgers zouden respecteren.1 Slechts indien alle strafbare gedragingen vooraf duidelijk zijn omschreven, kan iedere burger immers weten wanneer zijn gedrag tot aansprakelijkheid leidt, zodat hij zelf de controle heeft over het intreden van aansprakelijkheid, zo is de gedachte.2 Direct in het verlengde daarvan ligt het argument dat het slechts mogelijk is iemand een verwijt te maken, als diegene van tevoren wist (of in ieder geval redelijkerwijs had kunnen weten) dat hetgeen hij deed verboden was.3 Zo is ook het schuldbeginsel nauw met het lex certa-beginsel verbonden.4 Daar komt nog bij dat de juridische vooronderstelling dat iedereen wordt geacht de wet te kennen, onhoudbaar wordt als burgers de wet niet kunnen begrijpen.5 De strafwet moet daarom ook te begrijpen zijn voor mensen zonder rechtenopleiding.6 Het ligt dan voor de hand om zoveel mogelijk aan te sluiten bij het algemeen taalgebruik en onnodig juridisch jargon te vermijden.7

Centraal in de liberale benadering staat dus een objectieve interpretatie van rechtszekerheid, die nauw samenhangt met het liberale mensbeeld, waarin autonomie een belangrijke rol speelt.8 Het gaat hier om het welbekende mensbeeld van de rationeel handelende homo economicus, die na afweging van alle relevante informatie de meest voordelige keuze maakt en er zodoende bewust en vrijwillig voor kiest de wet te overtreden en zich bloot te stellen aan (de kans op) bestraffing.9 De door het lex certa-beginsel vereiste duidelijkheid kan in dit licht worden gezien als een manier om maximale informatietransparantie te realiseren die een autonome beslissing mogelijk maakt waar iemand voor verantwoordelijk kan worden gehouden. Vanuit deze visie is niet zozeer relevant wat een dader in een concreet geval daadwerkelijk wist over de grenzen van strafbaarheid; het gaat om wat hij had kunnen weten als hij de wet had geraadpleegd. In die zin gaat het hier om een objectieve vorm van voorzienbaarheid.10 Daardoor ligt de nadruk op de duidelijkheid van de tekst van de wetsbepaling en het belang van het zo nauwkeurig én eng mogelijk formuleren van de voorwaarden voor overheidsingrijpen.11

Aan het voorgaande doet nadrukkelijk niets af dat verdachten in de praktijk het wetboek er niet op na zullen slaan om na te gaan of hun voorgenomen gedraging strafbaar is.12 Het punt is namelijk niet dat burgers zich in de praktijk daadwerkelijk als autonoom, vrij en rationeel handelend homo economicus gedragen, maar dat zij, gelet op hun menselijke waardigheid en autonomie, de mogelijkheid moeten hebben om dat te kunnen doen en op die manier uit handen van de bestraffende overheid moeten kunnen blijven.13 Burgers die willen weten of ze in een bepaald geval strafbaar zullen zijn, moeten dat kunnen controleren.14 Dat is een principieel, normatief standpunt en geen empirische claim. Brouwer verwoordt dat mooi: “[wie] een ander onderwerpt aan een norm die niet van tevoren kenbaar is, behandelt die ander louter als middel ter bereiking van de eigen doeleinden. Men ontneemt zo iemand de mogelijkheid om zelf te kiezen en behandelt hem of haar niet als persoon.”15

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.