Forumkeuze in het Nederlandse IPR (R&P nr. 159) 2008/13.10.2:13.10.2 Artikel 23 EEX-r/17 Verdrag

Forumkeuze in het Nederlandse IPR (R&P nr. 159) 2008/13.10.2

13.10.2 Artikel 23 EEX-r/17 Verdrag

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De rechtspraak over vormvoorschriften en een forumkeuze in een cognossement heeft een grote ontwikkeling doorgemaakt mede door de wijzigingen in het Eerste en Derde Toetredingsverdrag van art. 17 EEX. De Scandinavische landen en Zwitserland gingen bij de onderhandelingen over het EVEX zover dat zij voor de forumkeuze in een cognossement een aparte bepaling in art. 17 EVEX wilden opnemen.1 Die bepaling is er niet gekomen. Ik bespreek de forumkeuze in een cognossement aan de hand van de vormvoorschriften van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag.

i) Schriftelijke overeenkomst

Zodra beide partijen (afzender en vervoerder) het cognossement hebben ondertekend of de afzender schriftelijk zijn instemming kenbaar heeft gemaakt, is sprake van een schriftelijke overeenkomst. Dat komt in de praktijk echter niet voor. In beginsel is de forumkeuze dan geldig, omdat aan de vorm van een schriftelijke overeenkomst is voldaan.2 Het Hof van Justitie heeft hieromtrent overwogen:

`Een bevoegdheidbeding dat deel uitmaakt van de voorwaarden die op een door de vervoerder ondertekend cognossement zijn gedrukt, voldoet slechts aan de in art. 17 Executieverdrag gestelde vereiste van een 'schriftelijke overeenkomst', indien de inlader schriftelijk heeft verklaard in te stemmen met de voorwaarden die dat beding bevatten, hetzij op het betrokken document zelf, hetzij bij afzonderlijk geschrift.'3

Hierover is weinig geprocedeerd,4 omdat een door beide partijen ondertekende forumkeuze in de praktijk niet of nauwelijks voorkomt5 en de geldigheid van een aldus tot stand gekomen forumkeuze onder art. 23 EEX-V°/17 Verdrag nauwelijks serieus kan worden betwist.

ii) Schriftelijk bevestigde mondelinge overeenkomst

Over de geldigheid van een forumkeuze in een cognossement die door één partij (vervoerder of een vertegenwoordiger van hem) is ondertekend, is daarentegen veel geprocedeerd. De uitkomsten van de procedures voordat het Eerste Toetredingsverdrag in werking trad6 waren wisselend. Ook de mogelijkheid van een schriftelijk bevestigde mondelinge overeenkomst is in de meeste gevallen slechts een theoretische mogelijkheid. De forumkeuze zal geen onderwerp van discussie zijn, zodat de voorwaarde dat de mondelinge overeenkomst - die schriftelijk door het cognossement is bevestigd - betrekking moet hebben op de forumkeuze niet in vervulling gaat.7 Ik verwijs naar het antwoord van het Hof van Justitie in de zaak Segoura/Bonakdarian naar aanleiding van de tweede vraag van het BGH.8 Een schriftelijk bevestigde mondelinge overeenkomst werd meestal niet geacht tot stand te zijn gekomen.9 Vaak voerde het gerecht hiervoor aan dat de mondelinge wilsovereenstemming (tussen vervoerder en afzender10) ontbrak.11 Een mondelinge overeenkomst over een forumkeuze in een cognossement tussen afzender en vervoerder noemt Schultsz `graue Theorie' 12 Als uitzondering laat zich de situatie denken dat partijen reeds eerder een vervoerovereenkomst hebben gesloten op basis van een zelfde cognossement waarmee de afzender toen heeft ingestemd.13 Soms beredeneerde het gerecht dat een forumkeuze in een cognossement niet voldeed aan de vormvoorschriften van art. 17 EEX.14 Een forumkeuze zal derhalve niet gauw voldoen aan dit vormvoorschrift.

iii)Lopende rechtsbetrekkingen

De rechtspraak beoordeelt de geldigheid van een forumkeuze in een cognossement zelden aan de hand van art. 23 lid 1 sub b EEX-V°/17 lid 1 sub b Verdrag, hoewel het Hof van Justitie daartoe in het arrest Tilly Russ/Nova uitdrukkelijk de mogelijkheid biedt.15 Het Hof van Justitie oordeelde dat een forumkeuze in een cognossement geldig is, indien het cognossement deel uitmaakt van de lopende handelsbetrekkingen tussen afzender en vervoerder op voorwaarde dat deze betrekkingen in hun geheel worden beheerst door de algemene voorwaarden van het cognossement. De toevoeging van lid 1 sub c heeft naar mijn mening er niet toe geleid dat een beroep op lid 1 sub b is uitgesloten. Bij ladingschade zal de derde houder van het cognossement overigens in een lastige bewijspositie verkeren om lopende handelsbetrekkingen aan te tonen tussen afzender en vervoerder, omdat hij geen partij is (geweest) in de verhouding tussen afzender en vervoerder. Een forumkeuze in een cognossement in lopende rechtsbetrekkingen kan echter voldoen aan het vormvoorschrift van art. 23 lid 1 sub b EEX-V°/17 lid 1 sub b Verdrag.16

iv)Gebruikelijke vorm in de internationale handel

Sinds de inwerkingtreding van het Eerste Toetredingsverdrag17 acht de rechtspraak de forumkeuze in een cognossement in de regel geldig.18 Dat is niet verrassend, omdat de wijziging mede was bedoeld om een forumkeuze in een cognossement te laten voldoen aan de vormvoorschriften van art. 17 EEX.19 Meestal legt de rechter aan het oordeel over de geldigheid ten gronde dat de overeenkomst is gesloten in een vorm in de internationale handel die wordt toegelaten door de gebruiken op dit gebied en die partijen kennen of geacht worden te kennen.20 Ten aanzien van geen andere wijze van (mogelijke) totstandkoming van een forumkeuze is het gevolg van het Eerste Toetredingsverdrag zo groot geweest als ten aanzien van het cognossement. Van wisselende rechtspraak voor het Eerste Toetredingsverdrag is de rechtspraak thans welhaast unaniem dat een forumkeuze in een cognossement een vorm is die wordt toegelaten door de gebruiken op dit gebied en die partijen kennen of geacht worden te kennen.21

Onder het Derde Toetredingsverdrag is deze lijn voortgezet en is het oordeel bijna steeds dat een forumkeuze in een cognossement een vorm is die in de internationale handel gebruikelijk en algemeen bekend is en die partijen kennen of geacht worden te kennen 22 Meestal is de forumkeuze afgedrukt op de achterzijde van het cognossement en slechts ondertekend door of namens de vervoerder.23 De afzender moet van de forumkeuze kennis hebben kunnen nemen.24 Indien na het sluiten van de vervoerovereenkomst de zaken niet ter vervoer worden aangeboden aan de vervoerder, gelden de gebruikelijke cognossementsvoorwaarden, mits de afzender daarvan kennis heeft genomen of kennis heeft kunnen nemen.25

De gerechten baseren de geldigheid van de forumkeuze in een cognossement sinds het Derde Toetredingsverdrag op art. 17 lid 1 sub c Verdrag zonder de andere mogelijkheden van art. 17 lid 1 Verdrag te onderzoeken. De EEX-V° brengt in deze bepaling geen wijziging, zodat deze rechtspraak zijn gelding behoudt voor 23 lid 1 EEX-V°.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.