2.1 Inleiding

De hoofdvraag binnen dit onderzoek (In hoeverre is het Nederlandse systeem van sanctionering van fiscale fraude juridisch houdbaar?) valt uiteen in drie onderdelen. In dit hoofdstuk en in hoofdstuk drie wordt het onderdeel systeem belicht.1

Het eerste uitgangspunt voor dit onderzoek, zoals gepresenteerd in paragraaf 1.3.1.2, luidde als volgt: er kleven al langere tijd bezwaren aan de inrichting en werking van de forumkeuze binnen het duale fiscale rechtshandhavingsbestel. Ten eerste is een bezwaar dat niet altijd duidelijk is hoe de keuze voor de ene of andere weg wordt gemaakt, terwijl voorzienbaarheid van de werking van het keuzemodel met betrekking tot forumkeuze vanwege de uiteenlopende gevolgen van de keuze van groot belang is. Ten tweede staat de werking van het keuzemodel onder druk vanwege de toename van het aantal sanctioneringsmogelijkheden als gevolg van een cultuur van verharding (paragraaf 1.2.4.). Kortom: onvermijdelijk onderdeel van onderzoek naar de juridische houdbaarheid van het systeem van sanctionering van fiscale fraude vormt het model dat de forumkeuze binnen het duale handhavingsstelsel begeleidt.

Om het model dat forumkeuze binnen de fiscale rechtshandhaving faciliteert te kunnen onderzoeken is in de eerste plaats van belang de inbedding ervan in het fiscale systeem te kennen. De fiscale rechtshandhaving is onderdeel van het formele belastingrecht en dit rechtsgebied wordt in paragraaf 2.2. – voor zover relevant voor de onderzoeksvraag en ter verklaring van bepaalde begrippen – beschreven. De gedachte is om in deze paragraaf de wetssystematische context van dit onderzoek te schetsen.

De fiscale rechtshandhaving bevindt zich op het snijvlak van het bestuursrecht en het strafrecht. Daarom wordt in paragraaf 2.3. eerst aandacht besteed aan de verhouding van de genoemde rechtsgebieden ten opzichte van het formele belastingrecht en de fiscale rechtshandhaving.

Het fiscale recht vormt een verbijzondering van het bestuursrecht en met name de fiscale handhavingsrecht is onderhevig aan invloeden vanuit het strafrecht. Vervolgens wordt in paragraaf 2.4. aandacht besteed aan de manier waarop beide rechtsgebieden zich ontwikkeld hebben. Wat heeft het fiscale handhavingsrecht van eventuele ontwikkelingen meegekregen? In deze paragraaf wordt de historische context van het onderzoek geschetst, waarbij aangevangen wordt in het jaar 1886; het jaar waaruit ons Wetboek van Strafrecht stamt.2

In paragraaf 2.5. wordt tot slot stilgestaan bij het eigene van de fiscale rechtshandhaving. Belangrijk onderdeel van deze paragraaf vormt het keuzemodel met betrekking tot forumkeuze binnen de fiscale rechtshandhaving: in hoeverre kent dit model een typisch fiscale insteek? En de vervolgvraag: is die insteek te verklaren?

Kortom: het duale systeem van sanctionering van fiscale fraude en het daaraan inherente keuzemodel maakt onderdeel uit van het bredere geheel van fiscale rechtshandhaving. Het doel van dit hoofdstuk is inzicht te verkrijgen in dit bredere geheel. In paragraaf 2.5. wordt dan ook een antwoord geformuleerd op de deelvraag: Wat is de eigen aard van de fiscale rechtshandhaving en wat zijn hiervan de consequenties voor het systeem van bestraffing van fiscale fraude?