6.1 Inleiding

Met ingang van 1 maart 2005 regelt Verordening (EG) Nr. 2201/2003 de rechtsmacht en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid.1 Deze verordening wordt ook wel aangeduid als de Verordening Brussel Ilbis (hierna: Vo-Brussel IIbis of Vo-BIlbis). De Vo-Brussel IIbis vervangt de Verordening Brussel II (hierna: Vo-Brussel II of Vo-BII),2 welke tussen 1 maart 2001 en 1 maart 2005 heeft gegolden. De Vo-Brussel Ibis geldt voor alle lidstaten van de Europese Unie, met uitzondering van Denemarken.3 De Europese Commissie heeft in overleg met het Europees Justitieel Netwerk in burgerlijke en handelszaken een Practice Guide opgesteld. Dit document dient als leidraad bij de toepassing van de Vo-Brussel Ilbis voor partijen, rechters, advocaten, notarissen en centrale autoriteiten.4 De waarde van dit document is echter beperkt, omdat het juridisch niet bindend is .5 In Nederland is aan bepaalde onderdelen van de Vo-Brussel IIbis uitvoering gegeven in de Uitvoeringswet internationale kinderbescherming.6 De Uitvoeringswet internationale kinderbescherming is pas op 1 mei 2006 in werking getreden.7 De Uitvoeringswet geeft tevens regels die betrekking hebben op het voor Nederland nog niet in werking getreden Haagse Kinderbeschermingsverdrag 1996 (verder: HKbV 1996).8 Door de Europese Commissie is in 2003 een (herzien) voorstel gedaan voor een besluit van de Raad waarbij de lidstaten van de Europese Unie gemachtigd worden om het HKbV 1996 te bekrachtigen of tot dit verdrag toe te treden.9 Dit voorstel is tot op heden echter nog niet aanvaard, omdat er diplomatieke onenigheid is tussen het Verenigd Koninkrijk en Spanje over de kwestie Gibraltar. Hoewel de Vo-Brussel IIbis nog maar kort operationeel is, is door de Europese Commissie op 17 juli 2006 al een voorstel tot wijziging ervan ingediend.10 Het voorstel beoogt enige wijzigingen aan te brengen in de bevoegdheidsregeling van de Vo-Brussel IIbis ter zake van echtscheidingsprocedures. Voorts roept het voorstel een regeling inzake het toepasselijke recht op de echtscheiding in het leven. Op enkele opmerkingen in par. 6.4.4 na, wordt in het onderhavige hoofdstuk geen aandacht besteed aan dit wijzigingsvoorstel.

De Vo-Brussel IIbis heeft voor de internationale familierechtelijke praktijk een aantal belangrijke vernieuwingen met zich meegebracht. Anders dan de Vo-Brussel II is het materieel toepassingsgebied van de Vo-Brussel IIbis niet beperkt tot gemeenschappelijke kinderen van partijen. Ook geeft de Vo-Brussel IIbis bevoegdheidsregels voor zelfstandige procedures inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid. Voorts zijn de formaliteiten voor de tenuitvoerlegging van beslissingen inzake het omgangsrecht en beslissingen inzake de terugkeer van een kind afgeschaft.11 In dit verband wordt ook wel gesproken van een 'Europffischen Besuchstitel'.12 Een belangrijke vernieuwing is ook te vinden in art. 15 van de verordening, waarin een op art. 8 en 9 HKbV 1996 geïnspireerde forum non conveniens-regeling is geïntroduceerd. Art. 15 Vo-BILIbis biedt het gerecht van een lidstaat dat bevoegd is om ten gronde over een zaak te beslissen, de mogelijkheid om de zaak in het belang van het kind te verwijzen naar het gerecht van een andere lidstaat waarmee het kind een bijzondere band heeft. De mogelijkheid hiertoe blijft echter wel beperkt tot uitzonderlijke gevallen. De voorwaarden voor een dergelijke forum non conveniens-verwijzing en de wijze waarop deze tot stand wordt gebracht staan in dit hoofdstuk centraal. Alvorens in te gaan op art. 15 Vo-BI:Ibis, bespreek ik de rechtsmachtregeling die de verordening geeft voor procedures betreffende echtscheiding en ouderlijke verantwoordelijkheid. De bevoegdheidsregels ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid zijn in ruime mate geïnspireerd op het HKbV 1996.13 Het HKbV 1996 vervangt het Haagse Kinderbeschermingsverdrag 1961 (verder: HKbV 1961)14 en is vanuit Nederland bezien alleen maar van belang indien de Vo-Brussel 1Ibis toepassing mist alsmede voor onderwerpen die niet in de verordening zijn geregeld zoals de kwestie van het toepasselijke recht.