HR, 22-12-2017, nr. 17/00068

Onderdeel 1 bestaat uit twee subonderdelen die zich richten tegen het vonnis van 23 november 2016 (hierna: het vonnis) en deels ook tegen het tussenvonnis van 14 september 2016 (hierna: het tussenvonnis).

Subonderdeel 1.1 is gericht tegen rechtsoverweging 2.4 van het vonnis, waar de rechtbank overweegt als volgt:

‘2.4 De rechtbank is, anders dan [eiseres], van oordeel dat op grond van de plankaart op grondtekening van 6 december 2016, de zakelijke beschrijving en de bestemmingsomschrijving voor de bestemming ‘Verkeer – Verblijfsgebied 1’ voldoende duidelijk blijkt dat op het perceel van [eiseres] een werkterrein is voorzien. Uit het dossier blijkt dat [eiseres] tijdig (voor het indienen van haar zienswijze in de procedure bij de Kroon) van deze stukken kennis heeft kunnen nemen, nu uit punt 5. van haar zienswijze blijkt dat [eiseres] naar de terinzagelegging is geweest waar voormelde stukken konden worden ingezien.’

Het subonderdeel betoogt allereerst dat het oordeel van de rechtbank onvoldoende (begrijpelijk) is gemotiveerd omdat de rechtbank onvoldoende heeft gerespondeerd op de stelling van [eiseres] dat geenszins uit de onteigeningsstukken blijkt dat op het perceel van [eiseres] een werkterrein zal worden gerealiseerd.3.

De klacht faalt omdat het alleszins begrijpelijk is dat de rechtbank uit de bedoelde plankaart, zakelijke beschrijving en bestemmingsomschrijving heeft afgeleid dat op het perceel een werkterrein is voorzien.

De plankaart ziet er als volgt uit:4.

Op de kaart is duidelijk zichtbaar dat het perceel (met rode arcering aangegeven) deels (namelijk wat betreft het gedeelte dat aan de huidige Binckhorstlaan grenst) zal worden aangewend als ondergrond voor de nieuw aan te leggen weg (de aanduiding ‘V-HO’ verwijst naar de bestemming ‘Verkeer – Hoofdweg’). De rest van het perceel (omgeven door een zwarte lijn met eveneens zwarte bolletjes) zal volgens dezelfde kaart voor andere doeleinden worden aangewend, conform de bestemming ‘Verkeer – Verblijfsgebied 1’ (aangeduid met ‘V-VB 1’).

Dat met de bestemming ‘Verkeer – Verblijfsgebied 1’ onder meer werkterreinen zijn bedoeld, volgt uit de bestemmingsomschrijving (art. 14.1 van de bestemmingsregels van de Gemeente) onder e.5.Ik citeer die omschrijving volledig:

‘14.1 Bestemmingsomschrijving

De voor “Verkeer – Verblijfsgebied 1” aangewezen gronden zijn bestemd voor

a. voet- en fietspaden;

b. parkeervoorzieningen;

c. toegangsportalen, ontluchtingsmiddelen en daarmee vergelijkbare bouwwerken;

d. groen;

e. werkterreinen en bijbehorende voorzieningen ten behoeve van de aanleg van de Rotterdamsebaan;

f. voorzieningen voor openbaar vervoer;

g. buurtontsluitingswegen;

h. kabels en leidingen;

i. ter plaatse van de functieaanduiding “tunnel” (tu) is een twee keer tweebaans verkeerstunnel toegestaan met bijbehorende, al dan niet beneden peil gelegen, gebouwen en bouwwerken geen gebouwen zijnde;

j. ter plaatse van de aanduiding “parkeren” (p) is uitsluitend een parkeervoorziening toegestaan ten behoeve van de bezoekers van het nabij gelegen perceel met de bestemming Cultuur en Ontspanning (Drievliet);

k. ter plaatse van de functieaanduiding “brug” (br) is een voetgangersbrug toegestaan ter ontsluiting van het perceel met de bestemming Cultuur en Ontspanning (Drievliet);

l. ter plaatse van de bouwaanduiding “ond” is een onderdoorgang toegestaan ter ontsluiting van het perceel met de bestemming Cultuur en Ontspanning (Drievliet).

m. ter plaatse van de aanduiding “specifieke vorm van verkeer-dienstengebouw (sv-dg) is een dienstengebouw toegestaan;

een en ander met de daarbij behorende gebouwen, bouwwerken geen gebouw zijnde, groen, water, waterberging en overige voorzieningen.’

De zakelijke beschrijving van het onteigeningsplan de Rotterdamsebaan luidt voorts als volgt:6.

‘In de Binckhorst zijn werkterreinen voorzien aan de evenzijde van de Binckhorstlaan ter plaatse van de bestemming “Verkeer – Verblijfsgebied 1”.’

Dit alles maakt dat allesbehalve onbegrijpelijk is dat de rechtbank heeft geoordeeld dat uit de plankaart, de zakelijke beschrijving en de bestemmingsomschrijving voldoende duidelijk blijkt dat op het perceel van [eiseres] een werkterrein is voorzien.

Terzijde het volgende. In cassatie wordt de discussie over de noodzaak tot onteigening versmald tot de vraag of het perceel van [eiseres] als werkterrein zal worden benut of niet. Dat komt doordat de rechtbank in rechtsoverweging 2.8 [eiseres] deels in haar standpunt heeft gevolgd, in die zin dat [eiseres] de Gemeente terecht zou verwijten dat op basis van de ter inzage gelegde stukken niet voldoende duidelijk is geweest dat de gemeente de te onteigenen grond, na het gebruik als werkterrein, als parkeervoorziening gaat gebruiken. De Gemeente heeft het kennelijk onnodig geacht hiertegen met een incidenteel beroep op te komen. Dat de Gemeente echter klaarblijkelijk wel degelijk voornemens is om de te onteigenen grond, na het gebruik als werkterrein, mede als parkeervoorziening te gaan gebruiken, bleek mij bij raadpleging van de kaart behorende bij het Voorontwerp Binckhorst,7.waarvan ik hieronder een uitsnede weergeef die overeenkomt met die van de onder 2.5 getoonde plankaart.

Uit vergelijking van deze kaart met de plankaart blijkt dat op het gedeelte van het perceel met de bestemming Verkeer – Verblijfsgebied 1 uiteindelijk parkeervoorzieningen, groen, een fietspad en een voetpad zullen worden aangelegd (wat eveneens past bij de onder 2.6 aangehaalde bestemmingsomschrijving). Zoals reeds aangeduid, de processuele werkelijkheid in cassatie is intussen een andere, en het voorgaande is dus slechts terzijde opgemerkt.

In hetgeen hiervoor onder 2.4-2.8 is opgemerkt, ligt besloten dat de door het subonderdeel aangeduide stellingen van [eiseres] (opgesomd op pagina 3 en 4 van het middel) door de rechtbank konden worden gepasseerd zonder dat dit nadere motivering behoefde. Met betrekking tot de stelling onder het negende aandachtstreepje betreffende de brief van de Gemeente van 3 augustus 2016, geldt dat de rechtbank daarop in rechtsoverweging 2.9 afzonderlijk is ingegaan.

Subonderdeel 1.1 faalt.

Onder 1.2 richt het onderdeel zich tegen rechtsoverwegingen 2.7 tot en met 2.9 van het vonnis, die luiden als volgt:

‘2.7 [eiseres] beschikte reeds in de administratieve procedure over de informatie die zij nu in de gerechtelijke procedure gebruikt om haar stellingen ten aanzien van de noodzaak van de onteigening te onderbouwen. De stellingen die zij thans inneemt omtrent die noodzaak, heeft zij in de administratieve procedure achterwege gelaten.

Nu deze stellingen niet in de administratieve procedure naar voren zijn gebracht, heeft de rechtbank niet de ruimte om de rechtmatigheid van het KB hieraan te toetsen. Voor zover [eiseres] de gemeente het, op zichzelf terechte, verwijt maakt dat op basis van de ter inzage gelegde stukken niet voldoende duidelijk is geweest dat de gemeente de te onteigenen grond, na het gebruik als werkterrein, als parkeervoorziening gaat gebruiken, is dit onvoldoende voor een afwijzing van de vordering tot onteigening. Hierbij is van belang dat de rechtbank de rechtmatigheid van (het besluit tot goedkeuring van) het onteigeningsbesluit beperkt dient te toetsen en wel naar de situatie ten tijde van het (goedkeurings)besluit, zulks op grondslag van de tegen de onteigening gerichte bezwaren welke reeds in de aan het onteigeningsgeding voorafgaande procedure bij het bestuur naar voren zijn gebracht (vgl. HR, 9 februari 2000, NJ 2000/418, ECLI:NL:HR:2000:AA4852, 4.2.2.). [eiseres] heeft haar verweer ten aanzien van de noodzaak van de onteigening bij de Kroon toegespitst op het ontbreken van informatie, waardoor de Kroon niet is toegekomen aan de thans daarnaast nog door [eiseres] aan de orde gestelde inhoudelijke beoordeling van de noodzaak van de onteigening voor het gebruik van een deel van het te onteigenen perceel als, al dan niet tijdelijk, werkterrein. Dit terwijl [eiseres] haar verweer, op basis van de ten tijde van de Kroonprocedure aan haar bekende informatie, zodanig had kunnen inrichten dat de Kroon hier wel een beslissing over had behoren te nemen.

Er is slechts plaats voor een zelfstandige beoordeling van de noodzaak tot onteigening, en daarmee van de rechtmatigheid ervan, wanneer zich na de datum van het KB nieuwe feiten en/of omstandigheden hebben voorgedaan die betrekking hebben op de rechtmatigheid van de onteigening. In dat geval vindt een volledige toetsing plaats. Daarvan is echter niet gebleken. Dat de gemeente in de brief van 3 augustus 2016 het perceel van [eiseres] niet heeft aangemerkt als werkterrein maakt dit niet anders, nu niet is gesteld of gebleken dat de bestemming tot werkterrein in verband met de onteigening niet alsnog zal worden gerealiseerd, als de gemeente over het perceel de beschikking heeft gekregen.’

Voorts richt het middel zich tegen rechtsoverwegingen 2.2 en 2.6 van het tussenvonnis, waar als volgt wordt overwogen:

‘2.2 De rechtbank is, mits bestreden, gehouden de rechtmatigheid van het onteigeningsbesluit inhoudelijk te toetsen, zulks op grondslag van de reeds bij de Kroon tegen de onteigening naar voren gebrachte bezwaren. Deze toetsing is, voor zover het betreft de afweging van de belangen van [eiseres] enerzijds en de gemeente anderzijds, beperkt tot de vraag of de Kroon bij die afweging in redelijkheid heeft kunnen komen tot het oordeel dat voor de verwezenlijking van het ruimtelijke ordeningsplan, de onderhavige onteigening gerechtvaardigd is.’

‘2.6 Nu [eiseres] reeds in de administratieve procedure heeft gesteld dat de noodzaak voor de onteigening ontbreekt, is de rechtbank gehouden tot een, beperkte, toetsing van het Koninklijk Besluit. Voor deze toetsing is het noodzakelijk dat de rechtbank beschikt over de stukken waarop de Kroon het besluit heeft gebaseerd, en waar volgens de Kroon voldoende uit blijkt dat op het perceel van [eiseres] naast de hoofdverkeersweg een werkterrein/parkeervoorziening zal worden gerealiseerd. Ter zitting is vastgesteld dat deze stukken zich niet in het griffiedossier bevinden. De gemeente zal worden opgedragen deze stukken in het geding te brengen.’

Het subonderdeel klaagt om te beginnen dat het oordeel van de rechtbank getuigt van een onjuiste rechtsopvatting omdat het verweer van [eiseres] dat de noodzaak tot onteigening ontbreekt en dat de Kroon het perceel niet in redelijkheid ter onteigening kon aanwijzen omdat nergens uit blijkt dat op het perceel van [eiseres] een werkterrein en/of parkeervoorziening zal worden gerealiseerd en omdat inmiddels duidelijk is dat op het perceel geen werkterrein en/of parkeervoorziening zal worden gerealiseerd, volledig en inhoudelijk had moeten worden beoordeeld, ongeacht of [eiseres] de aan het verweer ten grondslag liggende stellingen in de administratieve procedure naar voren heeft gebracht. Daarbij is volgens het subonderdeel van belang dat de betreffende stellingen niet de aan het onteigeningsbesluit ten grondslag liggende belangenafweging raken.

De klacht berust op een onjuiste lezing van het vonnis. Het verweer van [eiseres] dat nergens uit blijkt dat op het perceel van [eiseres] een werkterrein en/of parkeervoorziening zal worden gerealiseerd, is door de rechtbank in rechtsoverweging 2.4 verworpen op basis van haar zelfstandige oordeel omtrent hetgeen uit de plankaart, de zakelijke beschrijving en de bestemmingsomschrijving blijkt. De door [eiseres] bedoelde volledige en inhoudelijke beoordeling, los van hetgeen [eiseres] in de administratieve procedure naar voren heeft gebracht, heeft dus in zoverre wel degelijk plaatsgevonden. Gelet daarop heeft [eiseres] bij de klacht hoe dan ook geen belang.

Dan resteert nog het verweer van [eiseres] dat inmiddels duidelijk is dat op het perceel geen werkterrein en/of parkeervoorziening zal worden gerealiseerd. Dát verweer, gebaseerd op de inhoud van de brief van de Gemeente van 3 augustus 2016, heeft de rechtbank in rechtsoverweging 2.9 verworpen. Ook daar heeft de rechtbank zich niet beperkt tot een marginale toets van het besluit van de Kroon, maar heeft integendeel onder ogen gezien dat indien het door [eiseres] beweerde novum zich inderdaad voordeed, dit tot een volledige toetsing van dat besluit zou leiden. Volgens hetgeen de rechtbank heeft overwogen, doet het bedoelde novum zich echter niet voor, omdat, kort gezegd, [eiseres] in de brief van de Gemeente meer leest dan daarin kan worden gelezen.

Ik merk nog op dat [eiseres] in cassatie niet klaagt, althans ik lees dat in het middel niet, over de wijze waarop de rechtbank twee andere van haar stellingen heeft beoordeeld, namelijk dat niet het gehele perceel voor de onteigening benodigd is en dat voor het gebruik als werkterrein (volgens [eiseres] het enige relevante gebruik, omdat van een gebruik als parkeervoorziening niet zou blijken) een andere toets nodig is, die de Kroon ten onrechte niet heeft gehanteerd. Vergelijk rechtsoverweging 2.6 van het vonnis van 23 november 2016. Met betrekking tot díé stellingen heeft de rechtbank geen inhoudelijk oordeel gegeven op de grond dat ze door [eiseres] in de administratieve procedure niet naar voren waren gebracht. Zie rechtsoverweging 2.8. Maar hierover klaagt [eiseres] dus niet, zodat in het midden kan blijven of de rechtbank in zoverre de juiste toets heeft aangelegd.

In de tweede alinea van pagina 6 betoogt het subonderdeel dat het oordeel van de rechtbank dat niet is gebleken dat sprake was van nieuwe feiten en omstandigheden die zich na de datum van het KB hebben voorgedaan, onvoldoende (begrijpelijk) is gemotiveerd ‘gelet op het door [eiseres] gestelde in haar conclusie van antwoord onder 17, 18, 20 en 21, in de pleitaantekeningen van mr. Verhaegh onder 18 t/m 21 en in haar antwoordakte onder 7, 8 en 14’. De rechtbank zou ten onrechte niet op de daar ingenomen stellingen zijn ingegaan. Deze klacht is onvoldoende concreet en voldoet daarom niet aan de eisen van art. 407 lid 2 Rv. Bij een verwijzing naar stellingen van partijen, dient immers nader te worden omschreven op welke stellingen het middel doelt.8.

In de tweede alinea van pagina 6 vervolgt het subonderdeel met de klacht dat het oordeel van de rechtbank met betrekking tot de brief van de Gemeente van 3 augustus 2016 onvoldoende (begrijpelijk) is gemotiveerd, gelet op de inhoud van de brief zelf, gelet op hetgeen [eiseres] over deze brief gesteld heeft in de vindplaatsen genoemd in dit subonderdeel en een en ander ook in onderlinge samenhang bezien. Voor zover deze klacht voldoet aan de eisen van art. 407 lid 2 Rv, geldt dat bedoeld oordeel niet onbegrijpelijk is. In dit verband vermeld ik dat de Gemeente op de bedoelde brief de volgende toelichting heeft gegeven:9.

‘Het betreft een informatiebrief die aan alle in de (verre) omtrek van de Rotterdamsebaan wonende/gevestigde personen/bedrijven is gezonden, waarin [zij] worden geïnformeerd over de werkzaamheden in de Binckhorst in het kader van de aanleg van de Rotterdamsebaan en de gevolgen die dat heeft voor het gebied. Uit de brief blijkt dat er een groot werkterrein moet worden ingericht onder meer om daarop de ontvangstschacht te bouwen die nodig is voor de tunnelboormachine. Ook blijkt dat er aanpassingen worden gedaan aan de Binckhorstlaan, zodat deze open kan blijven gedurende de werkzaamheden.

Uiteraard staat op het perceel van [eiseres] nog geen werkterrein ingetekend. De gemeente heeft immers nog niet de beschikking over deze gronden. Dus kan zij deze gronden nog niet als werkterrein inrichten.’

Mede in het licht van deze toelichting van de zijde van de Gemeente, volstond de door de rechtbank gegeven motivering.

Onderdeel 2 is gericht tegen rechtsoverweging 2.11 en het dictum onder 3.2, die als volgt luiden:

‘2.11 Aangezien [eiseres] en Bricorama de aangeboden schadeloosstelling hebben verworpen, zal de rechtbank overeenkomstig het bepaalde in artikel 54i leden 1 en 2 Ow het voorschot op de schadeloosstelling bepalen op 90% van het aangeboden bedrag, te weten op een bedrag van € 2.4300.000,— voor [eiseres] en een bedrag van € 360.000,— voor Bricorama. Zekerheidstelling als bedoeld in het vierde lid van voornoemd artikel kan achterwege blijven.’

‘3. De beslissing

De rechtbank

spreekt vervroegd de onteigening uit (...);

stelt het voorschot op de schadeloosstelling voor [eiseres] vast op een bedrag van € 2.4300.000,—;’

Het onderdeel betoogt dat het oordeel van de rechtbank over de zekerheidstelling getuigt van een onjuiste rechtsopvatting. [eiseres] heeft geen afstand gedaan van het recht op zekerheidstelling en daarom had de rechtbank overeenkomstig art. 54i Ow een som als zekerheid voor de voldoening van de aan [eiseres] verschuldigde schadeloosstelling moeten bepalen, aldus het onderdeel.

Art. 54i lid 4 Ow bepaalt dat de rechtbank voor de onteigende partij en bekende derdebelanghebbenden een som als zekerheid voor de voldoening van de aan ieder van hen verschuldigde schadeloosstelling bepaalt. Deze som wordt bepaald op het bedrag waarover overeenstemming is bereikt. Blijkt niet dat overeenstemming is bereikt, dan wordt die som bepaald op tenminste het bedrag dat ieder is aangeboden, verminderd met het voorschot.

Aan de Memorie van Antwoord aan de Tweede Kamer op het toenmalige wetsvoorstel (toen nog ‘wetsontwerp’ geheten) kan met betrekking tot de bepaling van art. 54i lid 4 Ow het volgende worden ontleend:10.

‘De vraag, of de zekerheidstelling niet formeel kan worden beperkt tot de gevallen waarin de onteigende partij daarom verzoekt, moet om redenen van constitutionele aard ontkennend worden beantwoord. Uit de wetsgeschiedenis van het grondwetsartikel over de onteigening zomede uit de redactie van dat artikel blijkt naar de mening van de ondergetekenden, dat de schadeloosstelling (betaald of) verzekerd moet zijn, tenzij de rechthebbende daarvan afstand doet.’

Kortom, de bepaling van art. 54i lid 4 Ow moet zo worden gelezen dat de onteigeningsrechter niet mag beslissen dat geen zekerheidstelling zal worden bepaald omdat de onteigende geen zekerheid heeft verlangd. Zekerheidstelling kan pas achterwege blijven als de onteigende van zijn recht op zekerheidstelling ondubbelzinnig afstand heeft gedaan. In die zin luidt ook de bestendige rechtspraak van uw Raad.11.

In cassatie blijkt niet dat [eiseres] ondubbelzinnig afstand zou hebben gedaan van haar recht op zekerheidstelling. De klacht slaagt dus.

Ik geef uw Raad in overweging de zaak zelf af te doen en alsnog een som als zekerheid te bepalen en wel op het bedrag dat is aangeboden, € 2.7000.000,—, verminderd met het voorschot ad € 2.430.000,—, dus op € 270.000,—.

Ten slotte nog het volgende. Met het oog op uw beslissing omtrent de kosten van de cassatieprocedure voert de Gemeente aan dat zij het achterwege blijven van de zekerheid niet heeft uitgelokt of verdedigd.12.Dat is feitelijk onjuist. Zie het petitum van de inleidende dagvaarding onder c.

De conclusie strekt tot vernietiging van het vonnis van 23 november 2016 en tot afdoening als hiervoor onder 2.25 vermeld.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G