7.2.2 Enkele uitgangspunten bij het aangaan van overeenkomsten met derden en het verrichten van beschikkingshandelingen jegens derden

414. Iedere persoon kan altijd in eigen naam een overeenkomst (art. 6:213 lid 1 BW en art. 6:217 BW) met een derde aangaan met betrekking tot een goed, ongeacht of hij daarvan de rechthebbende is.1 De rechthebbende die bevoegdheden ten aanzien van zijn goed mist, blijft bevoegd om een overeenkomst met betrekking tot dat goed aan te gaan.2 Ook onbekwame personen, minderjarigen en degenen die onder curatele zijn gesteld, zijn daartoe in beginsel bevoegd, ook al zijn de rechtshandelingen die zij hebben verricht zonder de toestemming van hun wettelijke vertegenwoordiger, vernietigbaar (art. 3:32 lid 1 BW). Slechts in enkele gevallen kan geen overeenkomst worden aangegaan, of worden daaraan niet de gevolgen verbonden die het recht gewoonlijk aan het aangaan van overeenkomsten verbindt.3

Een persoon kan alleen in andermans naam een overeenkomst aangaan als hij daartoe (krachtens de wet, rechterlijke uitspraak of rechtshandeling) vertegenwoordigingsbevoegd is gemaakt.

De persoon in wiens naam de overeenkomst is aangegaan – door hemzelf in eigen naam of door een onmiddellijk vertegenwoordiger namens hem –, wordt partij bij de overeenkomst. Hij kan als schuldeiser nakoming vorderen van de vorderingen die uit hoofde van de overeenkomst ontstaan, en hij is als schuldenaar aansprakelijk voor de schulden die voortvloeien uit de overeenkomst, en bij niet-nakoming daarvoor ook verhaalsaansprakelijk.4 Dat geldt ook voor de derde die met betrekking tot andermans goed een overeenkomst is aangegaan.5 Bij niet-nakoming door de wederpartij kan hij opschorten, ontbinden, schadevergoeding vorderen enz.; hij is tot opzegging en vernietiging van de overeenkomst bevoegd. Op dit uitgangspunt bestaan uitzonderingen. Bijvoorbeeld, is door een rechthebbende een overeenkomst aangegaan ten aanzien van zijn goed, en gaat het goed op een ander over, dan kan ook de nieuwe rechthebbende aan deze overeenkomst gebonden zijn en/of daar rechten aan ontlenen.6 Is een lasthebber in eigen naam een overeenkomst aangegaan voor rekening van zijn lastgever, dan kan de lastgever onder bepaalde omstandigheden de rechten uit de overeenkomst op hem laten overgaan (art. 7:420 BW) en/of jegens de wederpartij aansprakelijk zijn voor de nakoming van de verplichtingen uit de overeenkomst (art. 7:421 BW).7 De uitzonderingen zijn hiertoe niet beperkt.8

415. De rechthebbende van een goed is ten aanzien van zijn goed exclusief beschikkingsbevoegd. Ook op dit uitgangspunt bestaan uitzonderingen: de rechthebbende kan beschikkingsonbevoegd zijn, en een ander dan de rechthebbende beschikkingsbevoegd. De beschikkingsbevoegdheid is uiteindelijk van belang voor de vraag of een rechtsgeldige overdracht heeft plaatsgevonden. In art. 3:84 lid 1 BW wordt daarom terecht alleen het vereiste gesteld dat de persoon die een goed levert, daarover beschikkingsbevoegd dient te zijn, niet (ook) dat hij daarvan de rechthebbende dient te zijn. De bepalingen inzake de derdenbescherming en de leveringsvereisten (art. 3:86-3:95 BW) sluiten daar op aan; daarin wordt in neutrale zin gesproken over 'de partij' of over 'de vervreemder', en wordt in het midden gelaten of degene die de beschikkingshandeling heeft verricht, de rechthebbende of een ander is. Het begrip 'rechthebbende' is derhalve geen synoniem van het begrip 'vervreemder'. Evenzo is het begrip 'oude schuldeiser' geen synoniem van het begrip 'cedent'.9 Is een ander dan de rechthebbende beschikkingsbevoegd, dan beschikt hij over andermans recht. Hij bewerkstelligt daarmee dezelfde rechtsgevolgen als wanneer de rechthebbende zou hebben beschikt.

Een ander dan de rechthebbende kan ook in eigen naam over andermans goed beschikken.10 Hij kan niet alleen in eigen naam andermans roerende zaak, niet-registergoed, maar ook in eigen naam andermans registergoed of andermans vordering op naam overdragen, en in eigen naam daarop een beperkt recht vestigen. Anders dan bij het aangaan van overeenkomsten, speelt het bij het beschikken over een goed geen rol in wiens naam de beschikkingshandeling wordt verricht. Het rechtsgevolg is hetzelfde. Zowel in het geval dat de rechthebbende in eigen naam het goed levert of daarop een beperkt recht vestigt, als in het geval dat de derde deze rechtshandelingen in eigen naam verricht, vindt de overdracht van het goed plaats dan wel de vestiging van het beperkte recht.11

In de literatuur is ook anders verdedigd. Een derde zou wei in eigen naam door bezitsverschaffing andermans roerende zaak, niet-registergoed kunnen leveren, maar niet andermans vordering op naam, omdat uit art. 3:94 BW zou volgen dat de schuldeiser de akte van cessie dient te ondertekenen, en evenmin andermans registergoed, omdat uit art. 3:89 BW zou volgen dat de eigenaar de akte van levering dient te ondertekenen.12 Die zienswijze overtuigt niet. Uit art. 3:84 lid 1 BW volgt dat een ander dan de rechthebbende de beschikkingshandeling in eigen naam kan verrichten. Art. 3:94 BW sluit hierbij aan: het spreekt van 'de vervreemder', niet van 'de oude schuldeiser'; hetzelfde geldt voor art. 3:89 BW, dat van 'de partij' spreekt, niet van 'de eigenaar'. De vervreemder respectievelijk de partij is degene die de leveringshandeling verricht. Beide begrippen zijn een neutrale begrippen die in het midden laten of de rechthebbende of een ander de vervreemder is. De pandhouder die een verpande vordering in eigen naam paraat executeert (art. 3:248 BW), treedt bij de levering van de vordering op als de vervreemder. Ook het begrip 'pandgever' is een dergelijk neutraal begrip dat in het midden laat of de rechthebbende of een ander de beschikkingshandeling verricht.

Het is evenmin vereist dat als een derde over andermans goed beschikt, hij aan de wederpartij kenbaar dient te maken dat het goed niet zijn eigen goed betreft. In verband met art. 7:19 (jo 7:47) BW zal bijvoorbeeld de pandhouder naar de executiekoper toe waarschijnlijk wel kenbaar maken dat hij handelt in de hoedanigheid van pandhouder, teneinde een beroep op deze bepaling te kunnen doen. Ook de derde die over andermans registergoed beschikt, zal door het openbare register niet kunnen verbergen dat hij beschikt over andermans goed. Daaruit kan echter niet worden afgeleid dat de derde, zoals een curator, niet in eigen naam over het registergoed kan beschikken.13 Hetzelfde geldt voor het vestigen van beperkte rechten op goederen. Het geldt op vergelijkbare wijze voor het procederen in eigen naam ten aanzien van andermans vordering.14