7.4.3 Benutting van de ruimte voor billijkheidsuitzonderingen is gewenst

De ruimte die het Nederlandse recht voor aristotelische billijkheidsuitzonderingen biedt, wordt niet in ieder rechtsgebied volledig gebruikt. Ze zou volgens mij nog beter benut moeten worden. Toepassers moeten niet terughoudender zijn dan nodig. In het bestuursrecht kan het aantal evident onbillijke beslissingen hierdoor worden teruggebracht,1 en datzelfde geldt voor het staatsrecht.2 In het strafrecht is de winst door betere benutting van de ruimte voor uitzonderingen vooral te behalen in het verminderen van gekunstelde interpretaties (corrigerende interpretaties, maar ook de niet voor de hand liggende uitleg van het taakstrafverbod van art. 22b Sr, en wellicht ook de extensieve uitleg van art. 40 Sr). Ook in het civiele recht kan het aantal gekunstelde corrigerende interpretaties worden verminderd.

In elk rechtsgebied is bewustwording van de ruimte voor billijkheidsuitzonderingen noodzakelijk. Het zou feitenrechters helpen wanneer de hoogste rechters expliciet aandacht besteden aan de constitutionele beperkingen van uitzonderingen (én interpretatie), en aan contra-indicaties daarvoor.

De ruimte die dit onderzoek toont voor uitzonderingen, draagt zowel bij aan individuele gerechtigheid (door uitzonderingen) als aan rechtszekerheid (door de constitutionele voorwaarden en de contra-indicaties). De rechtszekerheid die (strikte toepassing van) wetgeving biedt is de hoofdregel en goed – maar niet zo goed dat uitzonderingen nooit beter zijn.

Rechters en bestuursorganen moeten een uitzondering overwegen als toepassing van het voorschrift een evident onbillijke beslissing tot gevolg zou hebben. Een uitzondering kan op ongeschreven gronden worden gemaakt. Er is ruimte voor als waarde wordt gehecht aan de constitutionele beperkingen van uitzonderingen, en de contra-indicaties ervoor (spanning met het materiële legaliteitsbeginsel, mogelijke schade aan het algemeen belang en derdenbelangen, het dwingendrechtelijk karakter van het voorschrift, dat het gericht is op rechtszekerheid, en spanning met het specialiteitsbeginsel in het bestuursrecht) in acht worden genomen. Die voorwaarden en contra-indicaties drukken uit dat in bepaalde gevallen strikte toepassing van wetgeving belangrijker is dan individuele gerechtigheid.

Met inachtneming van de eisen en contra-indicaties voor uitzonderingen, hadden mijns inziens alle in dit onderzoek genoemde5 evident onbillijke beslissingen door strikte toepassing van wetgeving kunnen worden voorkomen.

Ik sluit af met de uitspraak van Meijers dat letterknechterij slechts voor een gering deel onverstand is – en voor het grootste deel gebrek aan moed.6