7.2 Rechtseconomie met gedragseconomische en empirische correcties

Studies naar de effecten van kostenprikkels kunnen in beginsel zowel met een (rechts)economische als met een andere sociaalwetenschappelijke inslag worden uitgevoerd.1 De wetenschappelijke realiteit is echter dat met name in Amerika de beweging van law and economics tot veel meer studies en resultaten heeft geleid dan de rechtssociologische, empirische bewegingen.2 Voor zover er wel empirische resultaten zijn, zijn die vaak tot stand gekomen binnen het kader van rechtseconomisch onderzoek: een op een economisch model gebaseerde hypothese wordt empirisch getoetst met data uit de praktijk.3 Daarbij komt dat juist de civiele rechtspleging, en daarbinnen de kostenveroordeling in het bijzonder,4 veel aandacht heeft gekregen binnen law and economics.5

De economische benadering van het recht kan zowel descriptieve als normatieve vragen beantwoorden.6 De economische wetenschap biedt in het kader van welfare economics een toetsingskader in de vorm van maximalisatie van sociale welvaart. Daaraan kunnen rechtsregels op normatieve wijze worden getoetst en in veel rechtseconomische onderzoeken gebeurt dit ook.7 In dit onderzoek is echter reeds een toetsingskader gekozen en verantwoord in hoofdstuk 2.8 De rechtseconomische inzichten worden dus slechts descriptief en instrumenteel gebruikt om de effecten van bepaalde kostenprikkels op de criteria tijd, kosten, kwaliteit van uitkomsten en procedurele kwaliteit te voorspellen.9

Rechtseconomen proberen meestal de werkelijkheid te simplificeren tot theoretische modellen waarmee zij kunnen rekenen. Een basissimplificatie is de rationaliteitsveronderstelling (rational choice). Individuen handelen rationeel, wat wil zeggen dat zij bij hun keuzes hun eigen belang nastreven ('hun nut maximaliseren') en dat zij ook perfect kunnen calculeren welke keuzes tot het optimale resultaat leiden. Dit houdt niet in dat economen daadwerkelijk denken dat mensen altijd rationele keuzes maken. De assumptie is er voornamelijk om eenvoudig met de modellen te kunnen rekenen, met als doel regelmatigheden in gedrag bloot te leggen en die te verklaren met incentives.10 Dit bepaalt ook de wijze waarop economen het recht zien: als een systeem dat de incentives van burgers en instituties beïnvloedt.11

In modellen waarin de rationaliteitsveronderstelling wordt gehanteerd kunnen complicaties worden aangebracht, bijvoorbeeld door aan te nemen dat mensen geen volledige informatie hebben (en sommige actoren private informatie hebben) en dat het verkrijgen of uitwisselen van informatie transactiekosten meebrengt.12 Ook kan worden aangenomen dat één of meerdere actoren niet risiconeutraal, maar risicoa-vers zijn.13 Voornoemde complicaties komen nog in (neo)klassiek (rechts)econo-misch onderzoek voor,14 maar zodra de rationaliteitsveronderstelling wordt losgelaten door bijvoorbeeld cognitieve biases uit de psychologie in de modellen op te nemen, komt men op het relatief nieuwe terrein van de behavioural (law and) economics. Die stroming gaat uit van beperkte rationaliteit, beperkt eigenbelang en beperkte wilskracht, met als centrale idee dat dergelijke modellen tot nauwkeurigere voorspellingen kunnen leiden.15 Gedragseconomische16 inzichten zijn interessant voor het privaatrecht, en het procesrecht in het bijzonder, omdat een aantal belangrijke verschijnselen moeilijk met de klassieke economische modellen te verklaren zijn.17

Op een aantal onderdelen zijn ook empirische gegevens beschikbaar. Die worden uiteraard besproken, ook al zijn ze beperkt in aantal en omvang. De resultaten uit de interviewstudie van hoofdstuk 5 horen daar ook bij; regelmatig keren die terug in zowel dit hoofdstuk als in hoofdstuk 8.