1.1 Aanleiding voor dit onderzoek

Wat hebben de Nederlandse familiebedrijven Dierentuin Burgers’ Zoo, Brouwerij Bavaria en schoenmaker Van Bommel en de Nederlandse familielandgoederen Landgoed Nijenhuis, Landgoed Den Treek-Henschoten en Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt met elkaar gemeen?

Ze behoren al meerdere generaties, voor het grootste gedeelte, toe aan één familie en deze familie oefent invloed uit op het beheer van het bedrijf of het landgoed. Het zijn daarmee voorbeelden van het beheren van familievermogen. Het beheer van familievermogen is onderwerp van dit onderzoek.

In bovenstaande voorbeelden gaat het om familievermogens van (zeer) grote omvang. Er zijn ook tal van voorbeelden te geven van minder grote vermogens waarin het beheer van familievermogen een rol speelt. Hierna volgt een aantal fictieve voorbeelden.

Een ondernemer bezit alle aandelen van Frisop BV. Tevens is hij bestuurder van de BV. Frisop BV ontwerpt en produceert bad- en bedtextiel. De ondernemer heeft Frisop BV jaren geleden overgenomen van zijn vader. Hij is weduwnaar en heeft drie dochters. Eén van de dochters wil in de toekomst het bedrijf van haar vader overnemen. De andere twee dochters hebben geen interesse in de onderneming, maar wel in de winst die daaruit voortvloeit. Vader wil voorkomen dat de dochters die alleen op de winst uit zijn zeggenschap krijgen in de BV, maar gunt hen wel een deel van de waarde van het bedrijf.

Ook in het volgende voorbeeld is er sprake van beheren van familievermogen. Een grootmoeder met een redelijk vermogen wil niet alleen aan haar kinderen iets nalaten wanneer ze komt te overlijden, maar ook aan haar kleinkinderen. Haar kleinkinderen zijn weliswaar allemaal volwassen, maar de grootmoeder acht ze nog niet in staat om zelfstandig op een verantwoorde manier met het vermogen om te gaan. Om die reden wil ze dat haar kinderen het vermogen gaan beheren dat de kleinkinderen krijgen, totdat de kleinkinderen 35 jaar zijn.

Tot slot een voorbeeld waarbij het vermogen uit kunstwerken bestaat. Twee broers hebben een aardige kunstverzameling. Zij hebben de beperkte collectie van wijlen hun vader inmiddels uitgebreid tot een dertigtal schilderijen die onder meer in bruikleen aan verschillende musea worden gegeven. Zij zoeken naar manieren om de gezamenlijke collectie bijeen te houden én in de familie te houden na hun overlijden.

De voorbeelden laten niet alleen zien dat er verschillende vermogensbestanddelen binnen familievermogen zijn waarvoor een wens tot beheer kan bestaan. Ook laten de voorbeelden zien dat er verschillende motieven kunnen zijn om familievermogen te willen beheren.

In Nederland bestaat geen algemeen geldende wettelijke regeling die het beheer van (familie)vermogen regelt. Omdat er wel een maatschappelijke behoefte is aan het beheer van familievermogen, zijn er in de praktijk verschillende beheerstructuren ontwikkeld. Met beheerstructuur worden in dit onderzoek één of meer rechtshandelingen bedoeld die alleen of samen leiden tot het, civielrechtelijke, beheer van familievermogen. Een veelvoorkomende beheerstructuur is het certificeren van vermogen. Bij certificering van vermogen wordt er een beheerovereenkomst gesloten waarbij de zeggenschap over het vermogen wordt gescheiden van het economisch belang bij het vermogen. Daarbij wordt veelal gebruikgemaakt van een stichting die de zeggenschap over het vermogen krijgt. Deze stichting wordt vaak een stichting administratiekantoor (hierna: stak) genoemd.

Voor het opzetten van de beheerstructuur van certificering zijn meerdere rechtshandelingen nodig (bijvoorbeeld het oprichten van de stak, het aangaan van de beheerovereenkomst en het inbrengen van vermogen in de stak). Daarmee is het niet de meest eenvoudige beheerstructuur om op te zetten. Als het gaat om kleinere vermogens die beheerd moeten worden of als het gaat om beheer voor kortere tijd, dan lijkt certificering vanwege de meer complexe manier van instellen niet de meest voor de hand liggende vorm van beheer. Ook zullen er altijd kosten verbonden zijn aan het inrichten van deze beheerstructuur, onder andere vanwege het feit dat de oprichting van de stak ten overstaan van een notaris moet geschieden. Tot slot geldt dat het huidige fiscale recht certificering van bepaalde vermogensbestanddelen niet aantrekkelijk maakt.1

Toch wordt certificering veel gebruikt, omdat er niet veel alternatieven zijn om familievermogen te beheren.2 Dit geldt nog meer als het beheer bedoeld is om voor langere tijd te blijven bestaan. Aangezien er een duidelijke maatschappelijke behoefte aan het beheer van familievermogen bestaat, verdient certificeren van vermogen ten behoeve van het beheer van familievermogen nader onderzoek.