III.14.3.3.1 Temporele werking van de intrekking

In het theoretisch kader is onderscheid gemaakt tussen de intrekking ex tunc en de intrekking ex nunc. Ook in de sociale zekerheidswetgeving wordt dit onderscheid gemaakt. Onder de AOW geldt het volgende. Een herziening of intrekking wegens veranderde omstandigheden (art. 17 AOW) vindt plaats met ingang van de maand waarin deze verandering plaats heeft gevonden, respectievelijk de maand waarin geen recht dan wel een lager recht bestaat op ouderdomspensioen.1^,2 Het betreft aldus een intrekking ex nunc. Is sprake van een verlaging van het ouderdomspensioen ten gevolge van veranderde omstandigheden,3 dan kan, zij het slechts in uitzonderlijke situaties, een afbouwregeling worden getroffen, of geheel van intrekking worden afgezien.4

Wanneer de SVB pas geruime tijd nadat een verandering van omstandigheden heeft plaatsgevonden, constateert dat vanaf dat moment geen recht meer bestaat op een ouderdomspensioen, dan dient intrekking blijkens de beleidsregels van de SVB plaats te vinden op grond van art. 17a lid 1 AOW.5 Wat betreft de vraag of intrekking al dan niet met terugwerkende kracht kan plaatsvinden, bepalen deze beleidsregels het volgende:

Het lijkt hier alsof in de beleidsregels de intrekking wegens veranderde omstandigheden wordt verward met de intrekking vanwege onjuistheid van het ouderdomspensioen. Ik vermoed dat de gedachte is dat wanneer sprake is van een verandering van omstandigheden welke noopt tot een verlaging van het ouderdomspensioen, maar het SVB constateert een en ander niet (of te laat), het ouderdomspensioen vanaf het moment dat de verandering van omstandigheden wordt geacht onjuist te zijn. Het ouderdomspensioen kan dan in beginsel worden ingetrokken met terugwerkende kracht tot het moment waarop de verandering van omstandigheden heeft plaatsgevonden (en dus het ouderdomspensioen wordt geacht onjuist te zijn). Een uitzondering wordt gemaakt voor de situatie waarin betrokkene al zijn verplichtingen is nagekomen en niet kon begrijpen dat het ouderdomspensioen ten onrechte of tot een te hoog bedrag werd verleend. Daarvan zal mijns inziens slechts in enkele gevallen sprake zijn. Een en ander blijkt ook uit de beleidsregels, waarin is vermeld:

Vindt herziening of intrekking plaats vanwege het niet nakomen van controlevoorschriften of de algemene mededelingsverplichting, dan wel omdat het ouderdomspensioen anderszins ten onrechte of tot een te hoog bedrag is verleend (art. 17a lid 1 AOW), dan geldt als uitgangspunt dat de herziening of intrekking volledig terugwerkende kracht heeft.7 Op grond van art. 17a lid 2 AOW kan de SVB besluiten om geheel of gedeeltelijk van herziening of intrekking af te zien indien daarvoor dringende redenen aanwezig zijn.

Een en ander is in de beleidsregels van de SVB nader uitgewerkt. Het rechtszekerheids- en vertrouwensbeginsel spelen blijkens deze beleidsregels een rol bij de vraag of intrekking al dan niet met terugwerkende kracht kan geschieden. Is de reden voor herziening of intrekking gelegen in een door de SVB gemaakte fout, dan kan het ouderdomspensioen enkel met volledige terugwerkende kracht worden ingetrokken of herzien, indien de fout kenbaar was voor de betrokkene. Is de fout niet kenbaar, dan vindt herziening of intrekking zonder terugwerkende kracht plaats.8 Voorts geldt dat intrekking ten gevolge van een wijziging van het door de SVB gevoerde beleid nimmer met terugwerkende kracht plaatsvindt. Herziening of intrekking geschiedt met inachtneming van een overgangstermijn van een half jaar tot een jaar.9

Het voorgaande is in overeenstemming met het in het theoretisch kader gestelde, waarin is gesteld dat beleidswijzigingen nimmer kunnen leiden tot intrekking met terugwerkende kracht. Tot slot is er de maatregel op grond van art. 17b AOW. De term maatregel houdt in dat het ouderdomspensioen (geheel of gedeeltelijk, blijvend of tijdelijk) wordt geweigerd. De term weigering suggereert dat de maatregel slechts voor de toekomst kan worden opgelegd, en dus niet kan zien op reeds uitbetaalde bedragen aan ouderdomspensioen. Een en ander blijkt ook uit de door de SVB gehanteerde beleidsregels. Daarin is bepaald dat de maatregel wordt geëffectueerd door het bedrag van de maatregel in mindering te brengen op de eerstvolgende termijn(en) van het pensioen.10

Dan de wijze van intrekking en herziening op grond van de WW. In de eerste plaats biedt art. 22a WW de mogelijkheid de WW-uitkering in te trekken of te herzien. In de Beleidsregels schorsing, opschorting, intrekking en herziening uitkeringen 2006 staan nadere bepalingen inzake de wijze van intrekking. Herziening of intrekking geschiedt met terugwerkende kracht in een drietal gevallen:

Intrekking of herziening vindt ex nunc plaats indien het de verzekerde niet redelijkerwijs duidelijk was of kon zijn dat ten onrechte of tot een te hoog bedrag uitkering was verstrekt.12 Het voorgaande is in overeenstemming met het theoretisch kader, in die zin dat wanneer gedragingen van de uitkeringsgerechtigde aanleiding zijn voor intrekking, dan wel voor de uitkeringsgerechtigde kenbaar was of redelijkerwijs behoorde te zijn dat hem ten onrechte dan wel tot een te hoog bedrag een uitkering was verstrekt, intrekking met terugwerkende kracht kan geschieden. Tot slot kan ook op grond van de WW een maatregel worden opgelegd, inhoudende (gehele of gedeeltelijke, tijdelijke of blijvende) weigering van de uitkering (art. 27 WW). Hoewel de term weigering, zoals hiervoor reeds is opgemerkt, suggereert dat de uitkering slechts ex nunc kan worden aangetast, blijkt dat onder omstandigheden ook aantasting ex tunc mogelijk is. In art. 9 lid 1 van de Beleidsregel maatregelen UWV13 is als hoofdregel bepaald dat de maatregel in gaat op de begindatum van de periode waarop de eerstvolgende betaling van de uitkering betrekking heeft (de maatregel heeft aldus betrekking op toekomstige betalingen). In een aantal gevallen wordt de maatregel toegepast op in het verleden gelegen uitkeringstijdvakken. Dat is onder meer het geval wanneer betrokkene zijn inlichtingenplicht heeft geschonden.14 De maatregel kan dus betrekking hebben op reeds uitbetaalde termijnen, zij het dat de maatregel niet verder kan terugwerken dan de datum waarop de gesanctioneerde gedraging heeft plaatsgevonden.15

Herziening en intrekking op grond van de Pw kan in de eerste plaats geschieden op grond van art. 54 van die wet. Intrekking of herziening vanwege het niet herstellen van een verzuim naar aanleiding waarvan het recht op bijstand reeds is opgeschort, geschiedt met terugwerkende kracht tot de dag waarop het recht op bijstand is opgeschort (art. 54 lid 1 jo lid 4 Pw). Nu de opschorting maximaal 8 weken mag duren, kan de intrekking of herziening dus maximaal terugwerken tot het moment dat het opschortingsbesluit van kracht is geworden. Intrekking met terugwerkende kracht tot een eerder moment is niet toegestaan. In die gevallen dient het bestuursorgaan gebruik te maken van art. 54 lid 3 Pw.16 Op basis van dit artikel zijn herziening en intrekking mogelijk indien ten gevolge van het niet voldoen aan de informatieplicht door betrokkene, dan wel anderszins de bijstand ten onrechte of tot een te hoog bedrag is verleend (art. 54 lid 3 Pw). Intrekking op deze grond kan plaatsvinden met terugwerkende kracht,17 waarbij geldt dat niet mag worden ingetrokken over een periode waarin niet ten onrechte bijstand is ontvangen.18 Wat betreft de verlaging van de bijstand op grond van art. 18 Pw (maatregel), bepaalt de Pw zelf niets over het moment waarop de verlaging in gaat. Een en ander is geregeld in de gemeentelijke afstemmingsverordening.