2.5.2.1 Betaling van een geldsom

82. Een specifieke vorm van betaling is de betaling van een geldsom. De geldschuld gaat slechts teniet, als het oogmerk van de betalende is gericht op voldoening van die schuld.1 Dat kan onder meer worden afgeleid uit het feit dat een door een derde verrichte prestatie slechts als nakoming van de verbintenis kan worden aangemerkt, als de derde zich ervan bewust was dat de verbintenis rustte op een ander dan hemzelf en hij beoogde de verbintenis van die ander te voldoen.2 Ook het feit dat betaling aan een handelingsonbekwame op grond van art. 6:31 BW vernietigbaar is, kan een indicatie zijn dat betaling gezien moet worden als een rechtshandeling.3 Verschillende auteurs concluderen dat betaling van een geldsom meestal een rechtshandeling is, maar dat dat onder bijzondere omstandigheden anders kan zijn.4 Een abusievelijke betaling, zoals in de zin van de onverschuldigde betaling van art. 6:203 BW, is geen rechtshandeling maar slechts een feitelijke vermogensverschuiving.

Het belang van de kwalificatie als rechtshandeling is gelegen in de vernietigbaarheid van een betaling vanwege handelingsonbekwaamheid, geestelijke stoornis of een wilsgebrek bij de betalende. In het geval een persoon een verbintenis aangaat vóór ondercuratelestelling, maar zijn schuld betaalt nà ondercuratelestelling, kan de rechtshandeling waaruit de verbintenis ontstond niet worden vernietigd, maar de betaling zelf mogelijk wel.5 Wanneer een niet-opeisbare schuld wordt voldaan onder invloed van een wilsgebrek, bijvoorbeeld waarin iemand een verjaarde vordering door misbruik van omstandigheden alsnog voldoet, zou mijns inziens de betaling zelf moeten kunnen worden vernietigd. De kwalificatie als rechtshandeling bepaalt daarnaast de vernietigbaarheid van een gedraging wegens schuldeisersbenadeling. In de literatuur wordt aangenomen dat, de algemene kwalificatievraag van betaling daargelaten, voor de toepassing van de actio pauliana de betaling als een (eenzijdig gerichte) rechtshandeling moet worden aangemerkt.6

De spanning tussen het deels feitelijke karakter van betaling enerzijds en de wenselijkheid van de toepasselijkheid van bepaalde juridische concepten kan wellicht worden opgelost met het Duitsrechtelijke concept van de rechtsgeschäftsähnliche Handlung. Betaling wordt dan niet gezien als een rechtshandeling, maar als een gedraging waar de wet het rechtsgevolg van voldoening van de verbintenis aan verbindt, los van de wil van de handelende partij. De bepalingen inzake rechtshandelingen zijn echter van overeenkomstige toepassing.