2.2 Goederenrechtelijke rechten en rechtsobjecten

13. Wat goederenrechtelijke rechten zijn, wordt vaak duidelijk gemaakt door ze af te zetten tegen verbintenisrechtelijke (ook wel persoonlijke)1 rechten. Wat hét verschil is tussen deze twee soorten rechten is echter niet eenvoudig aan te geven.2 Op het eerste gezicht lijken goederenrechtelijke rechten zich te kenmerken door de band die zij vestigen tussen een persoon en een goed; binnen het goederenrecht wordt regelmatig gesproken van ‘rechten op goederen’.3 Het verbintenissenrecht gaat daarentegen over de rechtsbetrekkingen tussen personen onderling.4 Daarom wordt wel gezegd dat goederenrechtelijke rechten absoluut zijn; zij werken tegenover een ieder, terwijl verbintenisrechtelijke rechten relatief zijn; zij werken slechts jegens de wederpartij(en).5 Uiteraard is dit een te simpele voorstelling van zaken. Een recht op een goed is in wezen ook een verbondenheid van personen. Het recht regelt immers uiteindelijk de betrekkingen tussen mensen onderling en een recht wordt uiteindelijk uitgeoefend tegen anderen, niet tegen een – levenloos – goed.6 Anderzijds heeft ook een verbintenis gelding jegens derden; ook derden moeten een verbintenisrechtelijke rechtsbetrekking eerbiedigen.7

Voor beperkte rechten valt het verschil met verbintenisrechtelijke rechten goed aan te geven. Zij kenmerken zich door hun rechtsgevolgen.8 Zij brengen zaaksgevolg, prioriteit en separatisme met zich, in tegenstelling tot de verbintenisrechtelijke rechten.9 Bij de zekerheidsrechten kan hier nog voorrang aan toe worden gevoegd.10 Deze kenmerken worden doorgaans doorgetrokken naar het eigendomsrecht en worden daarom gezien als onderscheidend voor de goederenrechtelijke rechten.11 Weliswaar worden deze gevolgen op diverse plaatsen in het goederenrecht gemitigeerd en hebben – andersom – verbintenisrechtelijke rechten soms ook deze gevolgen,12 dat neemt niet weg dat dit de basis – het normaaltype13 – is waar in de wet, rechtspraak en literatuur van uit wordt gegaan.14

Een voorbeeld uit het Nederlandse recht. Het recht van vruchtgebruik (art. 3:201 BW) en het recht van bruikleen (art. 7A:1777 BW) kunnen een vergelijkbare inhoud hebben, maar het eerste recht is een goederenrechtelijk recht en het tweede recht een verbintenisrechtelijk recht.15 Hét cruciale verschil nu tussen deze twee figuren is dat de vruchtgebruiker zijn recht ook uit kan oefenen tegen latere verkrijgers onder bijzondere titel van het goed dat hij in vruchtgebruik heeft – en de bruiklener (in beginsel) niet. Dit is het zaaksgevolg. Ook hoeft de vruchtgebruiker zich niets gelegen te laten liggen aan later gevestigde rechten van vruchtgebruik of door de eigenaar overeengekomen rechten van bruikleen (dit is de prioriteit), terwijl de bruiklener een gelijke aanspraak heeft ten opzichte van andere bruikleners. Ten slotte het separatisme. Hoewel dit wellicht het sterkst tot uiting komt bij de rechten van pand en hypotheek (art. 57 Fw),16 speelt het ook in dit voorbeeld.17 De vruchtgebruiker kan het goed van anderen opvorderen met een zakelijke actie, ook in faillissement.18 Indien de eigenaar de overeenkomst jegens de bruiklener niet nakomt, kan de bruiklener in het faillissement van de eigenaar slechts zijn vordering19 ter verificatie indienen en met de andere schuldeisers concurreren.20

Voor het eigendomsrecht, toch het goederenrechtelijke recht bij uitstek,21 is het vreemd genoeg moeilijker om kenmerken aan te wijzen die het onderscheiden van persoonlijke rechten. Zoals gezegd worden de genoemde eigenschappen gezien als kenmerken van goederenrechtelijke rechten in het algemeen, en dus ook van het eigendomsrecht. Toch wringt er iets als deze eigenschappen worden vertaald naar het eigendomsrecht. Ten eerste het zaaksgevolg. Zaaksgevolg wil zeggen dat de rechthebbende zijn recht kan uitoefenen ongeacht onder wie het object van zijn recht zich bevindt. De rechthebbende kan een beperkt gerechtigde zijn die constateert dat het moederrecht is overgedragen, maar het kan ook een eigenaar zijn die het bezit van zijn zaak is verloren (zie art. 5:2 BW).22Ten tweede uit het prioriteitsbeginsel zich bij eigendom in het gegeven dat niet nogmaals een eigendomsrecht op de zaak gevestigd kan worden, maar dan voor een ander. Er bestaat “een verbod van doublure”.23 Ten slotte het separatisme. De eigenaar kan een goed dat zich feitelijk in de failliete boedel van een ander bevindt, revindiceren. In die zin is de eigenaar ook separatist in het faillissement van die ander.

Hieruit is af te leiden, dat zaaksgevolg, prioriteit en separatisme vertaald naar het eigendomsrecht betekenen: revindicatie en de constatering dat er maar één eigenaar tegelijk kan zijn. Dit komt neer op het absoluut of exclusief24 zijn van het eigendomsrecht – en dat is dan ook de manier waarop het eigendomsrecht meestal als goederenrechtelijk recht van de persoonlijke rechten wordt onderscheiden. Dat wil zeggen dat derden geen inbreuk mogen maken op het eigendomsrecht en de eigenaar van een zaak niet bij zijn gebruik, beheer of beschikking mogen storen. De eigenaar is exclusief bevoegd tot het gebruik en genot van de zaak.25 Laat dát nu juist een kenmerk zijn dat, zo stipte ik aan het begin van deze paragraaf al even aan, niet voorbehouden is aan het eigendomsrecht of goederenrechtelijke rechten in het algemeen.26

Ook op persoonlijke rechten mag men geen inbreuk maken en ook persoonlijke rechten hebben in die zin een absolute kant.27 Meestal wordt dit aangeduid met de term toebehoren.28 Het feit dat een persoonlijk recht, zoals een vordering, je toebehoort, betekent dat een ander zich niet voor mag doen als schuldeiser en op die manier bezit nemen van je vordering.29

Dit toebehoren zou ik niet als een aparte ‘laag’ binnen het systeem van het goederenrecht willen zien,30 omdat het toebehoren van een recht simpelweg besloten ligt in het bestaan van een recht zelf; het uitgangspunt is dat een recht aan een rechtssubject toebehoort.31 Stilstaan bij het toebehoren van een recht aan een subject vestigt echter wel de aandacht op het verschil tussen, wat wel genoemd wordt, de gerechtigdheid tot het recht en de gerechtigdheid uit het recht.32 Wanneer dit interne en externe perspectief33 van elkaar onderscheiden worden, blijkt dat zowel goederenrechtelijke rechten als persoonlijke rechten in zekere zin relatief én in zekere zin absoluut zijn. Relatief, omdat ook goederenrechtelijke rechten leiden tot verbintenissen tussen personen34 en absoluut, omdat ook persoonlijke rechten door ieder geëerbiedigd dienen te worden.35

14. Het voorgaande kan ons op drie manieren wat leren over het uniciteitsbeginsel. Ten eerste is er dus niet zo veel verschil tussen goederenrechtelijke en verbintenisrechtelijke rechten als op het eerste gezicht misschien gedacht.36 In het verbintenissenrecht wordt de prestatie gezien als object van de verbintenis.37 Voldoende is dat de te verrichten prestatie bepaalbaar is (art. 6:227 BW).38 Uniciteit lijkt in het verbintenissenrecht niet te gelden, of in ieder geval lijkt het geen punt van discussie te zijn.39 In de Nederlandse literatuur wordt opgemerkt dat een algemeenheid van goederen weliswaar geen object is van goederenrechtelijke rechten, maar niets eraan in de weg staat het tot onderwerp van verbintenissen te maken.40 Gegeven het feit dat goederenrechtelijke rechten ook een relatief aspect hebben, roept dit de vraag op waarom er een verschil zou moeten bestaan in de eisen die worden gesteld aan het object van verbintenisrechtelijke respectievelijk goederenrechtelijke rechten.

Ten tweede blijkt uit de constatering dat rechten uiteindelijk uitgeoefend worden tegen andere personen dat het spreken van goederenrechtelijke rechten ‘op’ objecten slechts een verkorte wijze van spreken is, een handige manier om het over het recht te hebben. Zeggen dat we te maken hebben met een goederenrechtelijk recht is een afgekorte manier van spreken om aan te geven dat bepaalde gevolgen aan het betreffende recht verbonden zijn. Natuurlijk komt het uiteindelijk aan op de aanspraken die een goederenrechtelijk recht je jegens anderen verleent, maar in plaats van de gevolgen hiervan telkens in detail uit te werken, kunnen we volstaan met de constatering dat het om een goederenrechtelijk recht gaat en spreken we voor het gemak bijvoorbeeld over een beperkt recht ‘op’ een vordering of ‘op’ een ander beperkt recht.41

Soms lijkt men dit uit het oog te verliezen. Rechten hebben geen bestaan buiten onszelf, buiten de mens. Hun ‘objecten’ daarom ook niet. Zoals de goederenrechtelijke rechten slechts een juridisch construct zijn, zijn hun objecten dat ook.42 Zelfs een zaak, een stoffelijk voorwerp, is geen rechtsobject totdat de mens het tot object maakt. Zoals Ploeger het omschrijft: “Zonder mens bestaan er geen zaken, slechts materie. Het is de menselijke geest die deze materie onderscheidt in zaken.”43 Ook de eigendomsrechten op zaken bestaan slechts bij de gratie van de mens.44 Bij onroerende zaken blijkt dit duidelijk: pas als we een stuk van het aardoppervlak aanwijzen en er een eigendomsrecht aan toekennen wordt dat deel van de aarde een rechtsobject.45 Tot die tijd was er geen object binnen het aardoppervlak aan te wijzen. Bij roerende zaken is dat in wezen niet anders: door regels van bestanddeelvorming, nattrekking, vermenging en zaaksvorming wordt duidelijk wat het juridisch relevante object is.46 Het object is ‘datgene waar het vermogensrecht de rechthebbende recht op geeft’ en het spreken van een recht ‘op’ een object slechts een handige abstractie om de juridische verhoudingen mee samen te vatten.

Ten derde is het de vraag of de intellectuele eigendomsrechten (IE-rechten) ook onder de goederenrechtelijke rechten geschaard zouden moeten worden, aangezien het eigendomsrecht onder de goederenrechtelijke rechten geschaard wordt en de IE-rechten net als het eigendomsrecht als absolute rechten worden gezien.47 Zo is Van Engelen van mening dat IE-rechten goederenrechtelijke rechten zijn. Doorgaans worden ze echter niet als zodanig beschouwd. Desalniettemin lijken IE-rechten in ieder geval verdacht veel op goederenrechtelijke rechten. Het bestaan ervan maakt duidelijk dat analoog aan de eigendom op zaken, er ook ‘eigendom’ (zo mogen we het vanwege de definitie van art. 5:1 BW echter niet noemen) kan bestaan op ‘immateriële objecten’.48

15. De nuancering van de klassieke indeling van eigendom en beperkte rechten49 als goederenrechtelijke rechten (en het uitsluiten van IE-rechten daarvan) laat zien dat het uniciteitsbeginsel geenszins een noodzakelijkheid is, zoals ook nog zal blijken bij bestudering van het Franse recht.50

Ondanks de nuancering van het onderscheid tussen goederenrechtelijke en verbintenisrechtelijke rechten wordt dit onderscheid nog altijd gehanteerd. En het verschil valt wellicht ook niet helemaal weg te redeneren. Het eigendomsrecht heeft betrekking op een stoffelijk object in de werkelijkheid en richt zich daarom potentieel tot ieder ander, terwijl dat bij persoonlijke rechten zoals vorderingen duidelijk niet het geval is. Een vorderingsrecht richt zich in eerste instantie tegen een specifiek persoon (of specifieke personen). Anderen moeten zich onthouden van inbreuk op het persoonlijke recht, maar op hen rust niet dezelfde verplichting als op de debiteur.51 En bij beperkte rechten is een duidelijk verschil aan te wijzen met persoonlijke rechten, zoals het voorbeeld met het vruchtgebruik en bruikleen heeft laten zien.

Dit onderzoek zal dan ook uitgaan van het traditionele onderscheid tussen goederenrechtelijke en verbintenisrechtelijke rechten en het eigendomsrecht en de beperkte rechten beschouwen als de goederenrechtelijke rechten.52 De objecten van de goederenrechtelijke rechten zijn dan ten eerste de objecten van het eigendomsrecht, de zaken, en ten tweede de objecten van beperkte rechten, de goederen (zaken en vermogensrechten). Dit beeld geldt zowel voor het Nederlandse, het Duitse als het Franse recht,53 al zal men voor het Duitse recht onder ‘goederen’ de Rechte dienen te verstaan54 en twist men er in de Franse rechtsliteratuur over of gezegd kan worden dat vorderingen object van een eigendomsrecht zijn.55

De genoemde objecten bevinden zich op verschillende (denkbeeldige) niveaus. De vraag of er sprake is van één goederenrechtelijk recht op meerdere objecten kan zich daarom ook op verschillende niveaus afspelen: op het niveau van het eigendomsrecht met als object één of meer zaken en op het niveau van een beperkt recht, met als object één of meer goederen. En er is nóg een niveau waarop de vraag zich kan voordoen. Ik wil namelijk van dit onderzoek geen definitiekwestie maken. Ik bedoel daarmee dat het er mij niet om gaat dat we bijvoorbeeld een onderneming (bij wet) zouden kunnen definiëren als goed of zaak in de zin van art. 3:1 BW en dat daarmee ‘het probleem’ opgelost zou zijn. Het gaat me juist om de vraag waarom dat niet is gebeurd. Waarom zien we bijvoorbeeld de onderneming, maar ook een kudde schapen, een aandeel in een ontbonden huwelijksgemeenschap, of twee onroerende zaken niet als één rechtsobject? Ook op het niveau van het object zelf speelt dus de vraag naar uniciteit.56

Overigens zal ik in dit proefschrift vanwege het leesgemak regelmatig simpelweg spreken van ‘rechten op goederen’. Gezien het voorgaande moet men zich realiseren dat ik mij daarmee eigenlijk niet (altijd) zorgvuldig uitdruk. Naast het niveau van de beperkte rechten die op goederen rusten, betrek ik namelijk ook het niveau van het eigendomsrecht, dat op zaken rust, in mijn onderzoek. Van het eigendomsrecht kan niet goed gezegd worden dat het een ‘recht op een goed’ is, aangezien het eigendomsrecht zelf het goed is.57 De zaak zelf, het object van het eigendomsrecht, is zo bezien geen goed, maar een niet-juridische entiteit.