3.3 Is toegerekende kennis een vorm van objectieve kennis?

73. Uit de analyse in par. 2.5.4 van wat objectieve kennis inhoudt (nl. een bepaald verondersteld kennisniveau, doorgaans in combinatie met concrete aanwijzingen) kan worden afgeleid wat het verschil is tussen het toerekenen van kennis en het oordelen dat iemand bepaalde kennis behoorde te hebben.1 Het basale syllogisme bij toerekening van kennis aan rechtspersonen is:

Hieruit volgt al dat toerekening van kennis niet samenvalt met het oordeel dat iemand iets behoorde te weten. Toerekening van kennis kan ook leiden tot het oordeel dat iemand subjectieve kennis had. De vraag die in dit proefschrift wordt behandeld, is echter breder dan de enkele vraag naar toerekening van kennis in de bovenbedoelde, enge zin. Het gaat erom of informatie die op enig moment binnen de rechtspersoon aanwezig is of is geweest, behoort te gelden als kennis van de rechtspersoon. Dat is immers wat in de praktijk steeds zal moeten worden beoordeeld. Die vraag kan ook neerkomen op: had de functionaris die voor een rechtspersoon heeft gehandeld (en wiens kennis aan de rechtspersoon wordt toegerekend) een feit behoren te kennen om andere redenen dan zijn kennisniveau en de aanwijzingen waarover hij beschikte? Had hij over dat feit bijvoorbeeld moeten zijn geïnformeerd door een collega? Had hij bepaalde gegevens moeten raadplegen? Enzovoort. Wanneer kennis verspreid is over meerdere individuen, kan het oordeel dat iemands kennis aan de rechtspersoon moet worden toegerekend in wezen een oordeel zijn over de mate van informatie-uitwisseling die binnen de rechtspersoon had moeten plaatsvinden. Dan kan ‘toerekening van kennis’ wel een vorm zijn van ‘behoren te weten’. Dat licht ik hierna toe.

Neem redenering A:

Premisse 2 kan zijn gebaseerd op een wettelijke toerekeningsnorm. Indien bijvoorbeeld X gevolmachtigde is van de rechtspersoon en een aandeel had in de bepaling van de inhoud van de uiteindelijk door Y ondertekende overeenkomst, dan wordt zijn kennis toegerekend aan de rechtspersoon op grond van art. 3:66 lid 2 BW.

74. Indien echter niet zo’n wettelijke toerekeningsnorm van toepassing is, zal op andere wijze moeten worden beoordeeld of de kennis van X aan de rechtspersoon kan worden toegerekend. Dat is bijvoorbeeld mogelijk met de volgende redenering B:

Een van de kwesties die in deze studie wordt onderzocht, is in welke gevallen het geoorloofd is om te stellen dat de rechtspersoon subjectieve kennis had wanneer functionaris Y slechts onwetend is gebleven als gevolg van een nalatigheid. Indien Y had moeten vragen aan X of die meer van de zaak wist of had moeten nagaan of de relevante gegevens in de databank van de rechtspersoon voor handen waren, dan heeft Y feitelijk een onderzoeksplicht verzaakt. Maar een onderzoeksplicht bestaat nu juist alleen bij normen die objectieve kennis eisen. Wanneer het rechtsgevolg van een norm alleen intreedt bij subjectieve kennis, zal een gevolgtrekking zoals in redenering B daarom mogelijk niet of slechts in uitzonderingsgevallen mogen worden getrokken.

75. Wordt echter al aan de vereisten van de ingeroepen norm voldaan indien de rechtspersoon het feit behoorde te kennen, dan kan redenering B worden ‘omgebouwd’ tot een oordeel dat de rechtspersoon het feit behoorde te kennen, zonder de kwestie te formuleren in termen van toerekening van kennis. Dat levert redenering C op:

In deze redenering C vindt naar de letter geen toerekening van kennis plaats; er wordt eenvoudigweg geoordeeld dat de rechtspersoon een feit had behoren te kennen.3 Het ‘behoren te kennen’ heeft hier een andere inhoud dan bij individuen: er is hier niemand die over aanwijzingen beschikte en op basis van die aanwijzingen en zijn eigen kennisniveau onderzoek had moeten verrichten. Inhoudelijk wordt echter hetzelfde oordeel geveld als wanneer de te beantwoorden vraag wordt verwoord in termen van toerekening van kennis. Beoordeeld moet worden of sprake is van een gebrekkige informatie- uitwisseling en zo ja, of de rechtspersoon de gevolgen daarvan moet dragen.

Daarmee is de vraag beantwoord die in de titel van deze paragraaf wordt gesteld. De toerekening van kennis kan samenvallen met het oordeel dat iemand iets behoorde te weten, maar doet dat lang niet altijd.