10.8 Goederenrechtelijke rechtsgevolgen

448. In de regel hebben eenzijdige rechtshandelingen geen goederenrechtelijke werking. Gerichte eenzijdige rechtshandelingen werken in beginsel, net als overeenkomsten, alleen tussen partijen. Alleen als de wet anders bepaalt, kunnen gerichte eenzijdige rechtshandelingen ook goederenrechtelijke werking hebben. Dat is voor een aantal rechtshandelingen het geval.

In ieder geval twee toestemmingsfiguren hebben goederenrechtelijke werking, namelijk de toestemming tot overdracht van een erfpachtrecht en de burenrechtelijke toestemming tot het plaatsen van bomen, heesters en heggen binnen een bepaalde afstand van de erfgrens. Opzegging van een beperkt recht heeft het tenietgaan van dat beperkte recht tot gevolg. Door vernietiging kan de titel met terugwerkende kracht aan een overdracht komen te ontvallen, waardoor de vervreemder wordt geacht altijd eigenaar te zijn gebleven.

Een schenking ter zake des doods kan op grond van art. 7:177 lid 2 BW herroepen worden. Deze herroeping kan goederenrechtelijk gevolg hebben. De eigendom van het geschonkene gaat ex nunc terug over naar de schenker.1 Partijen kunnen de goederenrechtelijke werking van herroeping echter uitsluiten.

449. Een aantal ongerichte eenzijdige rechtshandelingen hebben eveneens goederenrechtelijk rechtsgevolg. Dit lijkt minder verwonderlijk dan bij de gerichte eenzijdige rechtshandelingen, nu ongerichte eenzijdige rechtshandelingen veelal aan vormvoorschriften zijn gebonden.

De erfstelling heeft goederenrechtelijk effect, nu de in de uiterste wilsbeschikking aangewezen erfgenaam de erflater onder algemene titel opvolgt in zijn vermogen. Derelictie leidt tot eigendomsverlies. Splitsing in appartementsrechten heeft tot gevolg dat het eigendomsrecht op het gebouw of de grond wordt gesplitst in nieuwe zelfstandige zakelijke rechten.2 Oprichting van een vennootschap doet aandelen in die vennootschap ontstaan. Waar zuivere aanvaarding van een nalatenschap geen goederenrechtelijk gevolg heeft (zij werkt immers slechts rechtsbevestigend en niet rechtsverkrijgend), heeft beneficiaire aanvaarding dat wel. Het voorkomt dat boedelmenging plaatsvindt met het overige vermogen van de erfgenaam. Verwerping van een nalatenschap heeft het goederenrechtelijke rechtsgevolg dat de verwerpende met terugwerkende kracht nooit erfgenaam is geworden.3 De ongedaanmaking van de wettelijke verdeling van de nalatenschap heeft tot gevolg dat niet de gehele nalatenschap toekomt aan de langstlevende echtgenoot, met niet-opeisbare vorderingen voor de kinderen. In plaats daarvan ontstaat een onverdeelde gemeenschap tussen de langstlevende echtgenoot en de kinderen, ieder voor een evenredig deel. De langstlevende echtgenoot verliest zijn aanspraak op het vruchtgebruik van de woning. Afstand van een huwelijksgemeenschap leidt er ten slotte toe dat de eigendom van de gemeenschapsgoederen van de afstand doende echtgenoot aanwast bij het vermogen van de andere echtgenoot.

450. Over goederenrechtelijke gevolgen van eenzijdige rechtshandelingen valt weinig algemeens te zeggen. Het gaat om bijzondere gevallen die afzonderlijk beoordeeld moeten worden.