6.4.3 Hof 's-Gravenhage 21 december 2005, NJF 2006, 154; forum necessitatis

Behalve het forum non conveniens ontbreekt in de Vo-Brussel Ilbis ook een forum necessitatis. Partijen kunnen zich niet tot een noodforum wenden indien blijkt dat het voeren van een gerechtelijke procedure in de door de verordening als bevoegd aangewezen gerechten van een lidstaat niet mogelijk is. Het gemis van een forum necessitatis in de Vo-Brussel Ilbis kan worden geïllustreerd aan de hand van een nog onder de gelding van de Vo-Brussel II gewezen beschikking van het Hof ' s-Gravenhage van 21 december 2005, NJF 2006, 154.1 Wat was hier het geval? Op 10 september 2004 stellen een Nederlandse vrouw en haar Maltese echtgenoot een gemeenschappelijk verzoek tot echtscheiding in bij de Rb. 's-Gravenhage. De reden waarom de echtgenoten, die beiden woonachtig zijn op Malta, zich tot de Nederlandse rechter wenden ligt in het feit dat het Maltese recht geen echtscheiding kent in die zin 'dat de Maltese rechter deze niet kan uitspreken, noch naar Maltees recht noch naar het recht van een andere staat, in dit geval naar Nederlands recht.' Hoewel er met het oog op de toetreding van Malta tot de Europese Unie politieke druk is uitgeoefend op herziening van het Maltese echtscheidingsrecht, heeft Malta op dit punt een uitzondering weten te bedingen. Tot op de dag van vandaag is het onmogelijk om naar Maltees recht te scheiden. Evenmin kan de Maltese rechter met toepassing van buitenlands recht echtscheiding uitspreken; de huwelijksontbinding valt buiten zijn taak. Het behoeft weinig toelichting dat zulks tot onwenselijke situaties kan leiden voor op Malta wonende echtparen wier nationale wet de echtscheiding wel kent.2

In de voorliggende casus verklaart Rb. 's-Gravenhage zich onbevoegd, omdat volgens haar de Maltese rechter bij uitsluiting bevoegd is op basis van art. 2 lid 1 sub a Vo-BII. Art. 3 sub c Rv komt niet voor toepassing in aanmerking, terwijl de rechtbank oordeelt dat rechtsmacht evenmin volgt uit art. 4 lid 1 Rv.3 Is de Nederlandse rechter dan als forum necessitatis bevoegd? Volgens de rechtbank niet: 'Het enkele feit dat het Maltese recht geen echtscheiding kent, betekent naar oordeel van de rechtbank niet dat een gerechtelijke procedure daar onmogelijk is. Partijen beschikken immers wel over een rechtsingang in Malta. Voorts is gesteld noch gebleken dat de Maltese rechter weigert om Nederlands recht toe te passen op het verzoek van partijen tot echtscheiding.' In hoger beroep wordt de beschikking van de rechtbank vernietigd. Het Hof 's-Gravenhage laat de toepassing van art. 2 Vo-BII buiten beschouwing, nu het in dit geval in strijd komt met algemene beginselen van gemeenschapsrecht, en in het bijzonder het door art. 6 EVRM gewaarborgde recht van toegang tot de rechter. Het hof hecht eraan dat het verzoek een gezamenlijk echtscheidingsverzoek betreft en de vrouw er belang bij heeft dat zij het recht op echtscheiding dat zij als Nederlandse staatsburger heeft ook daadwerkelijk kan verwezenlijken. Het hof verklaart zich als noodforum bevoegd op grond van art. 9 sub b Rv, en spreekt met toepassing van Nederlands recht de echtscheiding tussen partijen uit, nu de man en de vrouw gesteld hebben dat hun huwelijk duurzaam is ontwricht. Hierbij heeft het hof laten meewegen dat de Nederlandse echtscheidingsbeslissing in Malta zal worden erkend op basis van Section 33 van de Maltese Marriage Act 1975.4

De uitkomst is bevredigend; het huwelijk tussen de Nederlandse vrouw en de Maltese man is ontbonden, en de Nederlandse beslissing zal in Malta worden erkend. De Nederlandse rechter is de vrouw terecht als noodforum te hulp geschoten. Het hof vindt de basis voor zijn noodbevoegdheid in art. 9 sub b Rv. Deze grondslag is naar mijn mening niet helemaal juist. Art. 1 Rv beperkt de toepassing van art. 9 sub b Rv slechts tot gevallen die buiten de toepassing van verdragen en EG-verordeningen vallen. Indien een echtscheiding voor wat betreft de rechtsmacht beheerst wordt door de Vo-Brussel II(bis), mag de Nederlandse rechter niet meer terugvallen op zijn commune recht. De bevoegdheidsvraag moet dan worden beantwoord volgens de regeling van de verordening zelf. Bij gebreke van een uitdrukkelijke regeling in de Vo-Brussel II (en thans in de Vo-BIIbis) inzake het forum necessitatis had het hof zich mijns inziens beter bevoegd kunnen verklaren op grond van algemene beginselen van gemeenschapsrecht, ontleend aan art. 6 EVRM.5

Het terugvallen op het commune recht is in dit geval formeel dus niet toegestaan. Bovendien heeft het terugvallen op het commune recht als nadeel dat de wijze waarop de gerechten van lidstaten zich als een noodforum bevoegd verklaren per lidstaat kan verschillen. Een voorbeeld. Het Belgische forum necessitatis wijkt af van de Nederlandse; het Belgische recht stelt een verbondenheidseis, terwijl dat niet geldt voor art. 9 sub b Rv. Strikt genomen zou een Maltees echtpaar bij toepassing van art. 9 sub b Rv een bevoegde rechter in Nederland kunnen vinden, zonder dat zij op enige wijze (feitelijk) met de Nederlandse rechtssfeer verbonden zijn.6 Indien dit echtpaar geen enkele band heeft met de Belgische rechtssfeer, zal zij bij toepassing van Belgisch commune recht in België geen bevoegd noodforum vinden. De verschillen tussen de interne forum necessitatis-regels van de lidstaten hebben tot gevolg dat de voorwaarden waaronder aan de Vo-Brussel II(bis) wordt gederogeerd per lidstaat afwijken. De uniforme toepassing en uitleg van de verordening zijn hierbij niet gediend.