5.3.6 Procesrechtelijke uitzonderingen

De zesde categorie strafrechtelijke billijkheidsuitzonderingen bestaat uit uitzonderingen op formeelrechtelijke wettelijke voorschriften. Ongeschreven uitzonderingen op rechtsmiddeltermijnen worden besproken (subpar. a). Geconstateerd wordt dat hiervan (anders dan in de andere rechtsgebieden) weinig voorbeelden bestaan (subpar. b). Vervolgens wordt ingegaan op uitzonderingen vanwege misbruik van procesrecht, die in het strafrecht ongeschreven zijn, en ook ten nadele van verdachten kunnen zijn (subpar. c). Tot slot worden uitzonderingen van feitenrechters op het slachtofferspreekrecht van artikel 51e Sv ter discussie gesteld (subpar. d).

Uitzonderingen op wettelijke rechtsmiddeltermijnen zijn in het strafrecht ongeschreven.1 Toen de Hoge Raad de termijnen nog zonder uitzondering strikt toepaste, pleitte advocaat-generaal bij de Hoge Raad Remmelink voor buiten toepassing laten als ‘het rechtsgevoel van velen’ te zeer geschokt zou worden door toepassing. De rechter kon vanwege de algemene formulering van wetgeving beter dan de wetgever beoordelen wanneer dit zo was.2

De wettelijke hogerberoepstermijn is veertien dagen na de einduitspraak of na een omstandigheid waaruit voortvloeit dat de uitspraak de verdachte bekend is (art. 408 Sv); de cassatietermijn is veertien dagen na de einduitspraak bij aanwezigheid van de verdachte ter zitting of als hij op de hoogte was van de zitting, of veertien dagen na een omstandigheid waaruit voortvloeit dat de einduitspraak de verdachte bekend is (art. 432 Sv). Bij te laat instellen van een rechtsmiddel wordt het beroep niet-ontvankelijk verklaard (art. 422, 440 Sv). Rechtsmiddeltermijnen zijn van openbare orde.3 Zij dienen de rechtszekerheid: de procespartijen moeten er in beginsel vanuit kunnen gaan dat een zaak is geëindigd als de termijnen zijn verstreken (lites finiri oportet).4 Het zou afbreuk doen aan de waarde van rechterlijke uitspraken als dat niet het uitgangspunt was. Verder moeten partijen kunnen weten wanneer rechtsmiddelen in te stellen.5 Ook zorgen de termijnen voor een efficiënt verloop van de zaak: het OM kan alleen onherroepelijke straffen ten uitvoer leggen (art. 557 Sv),6 en de kosten van rechtsmiddelen dienen in het algemeen belang niet uit de hand te lopen doordat ze te lang open staan.7

Toch wordt een verdachte ondanks het overschrijden van de termijn vanwege bijzondere omstandigheden wel eens ontvangen in zijn beroep. Redengevend is zijn grote belang bij het aan een hogere rechter kunnen voorleggen van aspecten uit de uitspraak in eerste aanleg, van mogelijk herstel van fouten en van in eerste aanleg nog niet besproken zaken.8 De rechter kan volgens de Hoge Raad ‘uitsluitend’ een uitzondering maken als hij na een eigen belangenafweging9 oordeelt dat ‘sprake is van bijzondere, de verdachte niet toe te rekenen, omstandigheden welke de overschrijding van de termijn verontschuldigbaar doen zijn’.10 Dergelijke uitzonderingen zijn ongeschreven.11 De Hoge Raad accepteerde ze in 1976.12

Ook ‘binnen de beroepstermijn verstrekte ambtelijke informatie waardoor bij de verdachte de gerechtvaardigde verwachting is gewekt dat de beroepstermijn op een ander tijdstip aanvangt’ (het vertrouwensbeginsel) kan de termijnoverschrijding verontschuldigbaar maken.14

Er ‘kan ook worden gedacht’ aan ‘een zodanige psychische gesteldheid dat in verband daarmee het verzuim om tijdig hoger beroep in te stellen niet aan de verdachte kan worden toegerekend’.16

Verontschuldigbaar kan volgens de Hoge Raad voorts zijn dat de verdachte de brief waarmee hij een rechtsmiddel instelt binnen de termijn naar de verkeerde instantie heeft gezonden, die de brief heeft doorgestuurd aan het juiste orgaan, dat de brief echter na afloop van de termijn heeft ontvangen.19

Omdat de termijnen zien op rechtszekerheid, gelden er hoge eisen voor uitzonderingen.22 Illustratief is de opvatting in de literatuur dat het niet in behandeling nemen van het beroep ‘onaanvaardbaar’ moet zijn.23 Een verdachte mag zich er niet te gemakkelijk vanaf maken.

De president van en de procureur-generaal bij de Hoge Raad wezen de wetgever erop dat het strafrecht geen wettelijke uitzonderingen bij rechtsmiddeltermijnen kent, anders dan het bestuursrecht.26 Ze zagen dan ook bezwaren tegen ‘zo’n algemene bepaling’: ‘vaagheid, onzekerheid en misbruik’.27 De toenmalige minister vond het ‘nogal complex’ of een dergelijke bepaling moest worden opgenomen. Enerzijds zou een dergelijke ‘ontsnappingsclausule’ een uitspraak mogelijk maken die ‘het rechtsgevoel meer bevredigt’, maar de rechtszekerheid van rechtsmiddeltermijnen was ook van belang.28 Tot op heden is er niet voorzien in wettelijke uitzonderingen. Dat hoeft volgens mij ook niet. De rechter heeft immers al zelfstandig een uitzonderingsbevoegdheid kunnen aannemen. Overigens noemt de wetgever niet dat ook voor die ongeschreven uitzonderingen de genoemde bezwaren tegen een hardheidsclausule gelden, terwijl een jurisprudentiële uitzondering daarom wellicht nog bezwaarlijker is dan een wettelijke. Zolang de termijnen echter bij uitzondering buiten toepassing worden gelaten, lijken de bezwaren mij een acceptabele prijs voor het verhinderen van evident onbillijke uitspraken.

In de andere rechtsgebieden laat de rechter ook rechtsmiddelverboden buiten toepassing op ongeschreven gronden (en, als toepasselijk, krachtens artikel 6 EVRM).29 In het strafrecht is dat uiterst zeldzaam, en de gevallen waarin dat toch gebeurt behoren tot het bestuursstrafrecht.

Dat het strafrecht slechts enkele voorbeelden geeft van uitzonderingen op rechtsmiddelverboden, komt mogelijk door het algemene karakter van het voornaamste strafrechtelijke rechtsmiddelverbod, namelijk dat in bagatelzaken (art. 404 en 427 Sv).31 Bij overtredingen kan de verdachte geen hoger beroep instellen als hij is veroordeeld zonder straf of maatregel (art. 9a Sr) of tot een geldboete van maximaal € 50, of hij geheel is vrijgesproken (art. 404 lid 2 Sv).32 Ook cassatiemogelijkheden in bagatelzaken zijn beperkt.33 Het rechtsmiddelverbod in bagatelzaken bestaat omdat verdachtes belang bij herstel van een uitspraak dan niet opweegt tegen het algemeen belang van een snelle berechting.34

De Hoge Raad heeft zich voor zover mij bekend niet uitgelaten over uitzonderingen op dit verbod. Door civielrechtelijke jurisprudentie kan worden verklaard dat uitzonderingen op het strafrechtelijke algemene rechtsmiddelverbod ontbreken. Ook het civiele recht kent een rechtsmiddelverbod voor bagatelzaken, namelijk als de oorspronkelijke vordering maximaal € 1750,- bedraagt (art. 332 Rv).35 Volgens de Hoge Raad mag dit vanwege zijn ratio niet in bijzondere gevallen buiten toepassing worden gelaten: de wetgever wilde geen hoger beroep wanneer ‘het betrekkelijk geringe financiële belang niet opweegt tegen de tijd en kosten die gemoeid zijn met de behandeling van de zaak in hoger beroep’.36 Door alsnog in bagatelzaken een uitzondering te aanvaarden, zou wél een beroep openstaan op een ‘relatief te dure en tijdrovende nadere instantie’.37 De lasten voor het algemeen belang en voor (één van) de partijen wegen echter zwaarder dan het belang bij het rechtsmiddel: dat is in bagatelzaken haast per definitie immers gering. Er is daarmee minder reden voor een uitzondering. Daarvoor is slechts bij niet-verdisconteerde omstandigheden plaats, zoals wanneer een voor een relatief licht feit veroordeelde (en het rechtsmiddelverbod geldt omdat de ‘normale veroordeelde’ door zo’n veroordeling relatief beperkt is geschaad) hiervan zeer ernstige gevolgen ondervindt, bijvoorbeeld vanwege zijn beroep of andere bijzondere persoonlijke omstandigheden, terwijl zijn bezwaren tegen de veroordeling niet bij voorbaat onbeduidend of kansloos zijn. En als door toepassing van het verbod artikel 6 EVRM geschonden zou worden, bijvoorbeeld omdat in eerste aanleg fundamentele rechtsbeginselen geschonden zijn, verplicht artikel 94 Gw tot een uitzondering.38

Op de bijzondere rechtsmiddelverboden in het civiele recht en het bestuursrecht zijn wel uitzonderingen aanvaard. Deze verboden gelden afhankelijk van het onderwerp van de zaak (bijvoorbeeld bij uitspraken over de huurprijs van woonruimte, art. 7:262 BW, en over een visum voor een verblijf van negentig dagen of minder, art. 84 Vreemdelingenwet) of de processuele aard van de uitspraak (zoals bij rechterlijke beslissingen over de relatieve bevoegdheid, art. 110 lid 3 Rv, en beslissingen van de bestuursrechter om het onderzoek te sluiten voordat partijen zijn uitgenodigd te verschijnen omdat hij kennelijk onbevoegd is, art. 8:104 lid 2 Awb).39 Dergelijke uitzonderingen worden gemaakt als de rechter in eerste aanleg een (ongeschreven) fundamenteel rechtsbeginsel of een eis van goede procesorde heeft geschonden (die ook kan zijn neergelegd in art. 6 EVRM).

Hoewel ook het strafrecht bijzondere rechtsmiddelverboden kent, is er weinig strafrechtelijke jurisprudentie waarin uitzonderingen daarop worden genoemd. Een zeldzaam voorbeeld gaat over een bezwaarschrift krachtens de Wet DNA-onderzoek veroordeelden, waartegen volgens de jurisprudentie geen rechtsmiddel mogelijk is omdat er geen bepalingen zijn opgenomen waaruit dat blijkt.40

Waren de billijkheidsuitzonderingen in de voorgaande paragrafen ten voordele van verdachten, zij kunnen bij rechtsmisbruik43 ook ten nadele worden gemaakt. Misbruik van recht is afkomstig uit het civiele recht,44 wordt ook in het bestuursrecht toegepast45 en komt in het strafrecht voor in de vorm van misbruik van procesrecht.

Rechtsmisbruik is niet in de strafwet neergelegd. De strafrechter noemt dan ook bij uitzonderingen vanwege misbruik van procesrecht net als de civiele rechter46 geen wettelijke grondslag. Hij acht die blijkbaar niet nodig, ook niet als een uitzondering nadelig voor de verdachte is. Toch kan artikel 3:13 BW ook in het strafrecht worden beschouwd als grondslag. Rechtsmisbruik is dan wel in het BW opgenomen, maar de wetgever bedoelde het, zoals in een eerder hoofdstuk aan de orde kwam, niet uitsluitend voor vermogensrechtelijke verhoudingen.47 Artikel 3:13 BW was gericht op misbruik van (alle) ‘subjectieve, door de wet aan iemand toegekende bevoegdheden’, en de wetgever noemde al misbruik van procesrecht. Verder nam hij artikel 3:15 BW als schakelbepaling op. Artikel 3:13 lid 1 BW bepaalt dat degene aan wie een bevoegdheid toekomt, haar niet kan inroepen, voor zover hij haar misbruikt. Lid 2 leest dat een bevoegdheid ‘onder meer’ kan worden misbruikt (1) door haar uit te oefenen met geen ander doel dan een ander te schaden, (2) met een ander doel dan waarvoor zij is verleend, of (3) in geval men, in aanmerking nemende de onevenredigheid tussen het belang bij de uitoefening en het belang dat daardoor wordt geschaad, naar redelijkheid niet tot die uitoefening had kunnen komen. Het verbod op rechtsmisbruik beoogt volgens de wetgever ‘om het de rechter mogelijk te maken uitzonderingen aan te brengen op veelal uit de wet voortvloeiende bevoegdheden die worden gehanteerd op een wijze die – kort gezegd – niet aanvaardbaar is’.48

Zowel het OM als de verdachte kunnen misbruik maken van procesrecht. Misbruik van procesrecht van het OM past in het algemene kader van het strafproces.49 Het OM heeft immers vanwege zijn publieke taak een machtspositie ten opzichte van de verdachte: het mag de grondrechten beperken. Daarom bindt het strafvorderlijke legaliteitsbeginsel het OM aan de wettelijke voorwaarden voor de bevoegdheidsuitoefening, én moet het zich houden aan (ongeschreven) beginselen van behoorlijk strafprocesrecht, waardoor het moet handelen volgens de strekking van de wettelijke bevoegdheden.50 Om dat te verzekeren kan de rechter rechtsmisbruik van het OM aannemen, ten voordele van de verdachte. De Hoge Raad stelt hieraan wel zware eisen.

Voor misbruik van procesrecht door de verdachte zijn de eisen nog strikter. De verdachte heeft immers anders dan het OM geen publieke functie. Hij hoeft daarom bij de uitoefening van zijn bevoegdheden geen rekening te houden met de invloed daarvan op het OM als wederpartij of op (de voortgang van) het strafproces. Hij hoeft bijvoorbeeld niet mee te werken aan zijn eigen vervolging en is niet onderworpen aan beginselen van behoorlijke strafrechtspleging. De verdachte heeft namelijk vanzelfsprekend minder bevoegdheden dan het OM; hij heeft bijvoorbeeld geen zeggenschap over het starten van de procedure en is onderworpen aan de bevoegdheden van het OM. Deze ongelijkheid wordt gecompenseerd door verdachtes wettelijke bevoegdheden in het strafproces.53

De strenge eisen aan misbruik van procesrecht door de verdachte zijn ook aangewezen vanwege de beschermingsfunctie van het strafvorderlijke legaliteitsbeginsel.54 Hoewel ook gesteld kan worden dat de verdachte door het oordeel dat hij zijn recht misbruikt niet wordt getroffen in zijn door het Wetboek van Strafvordering beschermde belangen (omdat hij dan zijn recht uitoefent met een ander doel dan waarvoor het is verleend), zal de verdachte de uitzondering ervaren als in zijn nadeel. Een uitzondering vanwege misbruik van procesrecht door de verdachte past wel binnen de tweede functie van het strafvorderlijke legaliteitsbeginsel zorg te dragen voor een efficiënte strafvordering.

Daarnaast moet de rechter de belangenafweging van de wetgever bij de toekenning van rechten aan de verdachte waarborgen.55 Dat vergt volgens mij de constitutionele eis van de niet door de wetgever verdisconteerde omstandigheden.56Artikel 3:13 BW en de wijze waarop het wordt toegepast bewerkstelligen dat de rechten van de verdachte beperkt worden getroffen, en dat de afweging van de wetgever zo veel mogelijk wordt gerespecteerd.57 Heeft de verdachte geen rechtens te respecteren belang bij de uitoefening van een bevoegdheid (criterium 1 van art. 3:13 BW), of oefent hij een recht uit met een ander doel dan waartoe het is verleend, bijvoorbeeld om het proces te vertragen (criterium 2), dan komt de rechter door de aanname van rechtsmisbruik niet in het vaarwater van de wetgever. De verdachte beoogde met uitoefening van zijn bevoegdheid dan immers niet het door de wettelijke bevoegdheid beschermde belang te dienen.58 Ook aan toepassing van het derde criterium uit artikel 3:13 BW, dat de verdachte naar redelijkheid niet tot de uitoefening van zijn bevoegdheid had kunnen komen, worden strikte eisen gesteld.59 Hoewel de strafrechter artikel 3:13 BW dus niet noemt, hanteert hij wel de criteria daarvan. De literatuur stelt de voorwaarde dat sprake is van ‘kennelijk chicaneus handelen dat volstrekt niet meer past of apert in strijd is met de strekking van de bevoegdheid en waarbij het belang van de verdachte niet meer een rechtens te beschermen belang kan worden genoemd’,60 of dat de verdachte ‘zand in de justitiële machine [wilde] gooien’.61

Een andere reden voor hoge eisen aan misbruik door de verdachte van zijn recht op een rechtsmiddel, is het belang van dit recht, dat de wetgever van 1926 al benadrukte65 en dat ook blijkt uit verdragsbepalingen als (het weliswaar door de Hoge Raad niet eenieder verbindend verklaarde66) artikel 14 lid 5 IVBPR en artikel 2 van het (niet door Nederland geratificeerde) Zevende Protocol van het EVRM, waar de veroordeelde verdachte het recht ook is toegekend. Het belang van een rechtsmiddel is nog groter als de feitenrechter grondrechten van de verdachte heeft geschonden (bijvoorbeeld zijn recht op een eerlijk proces als in art. 6 EVRM).67

Ondanks de hoge eisen aan misbruik van procesrecht door de verdachte komt het een enkele keer voor.

Artikel 51e Sv bepaalt kort gezegd dat slachtoffers en een beperkte groep nabestaanden ter zitting in het strafproces spreekrecht hebben. Feitenrechters verleenden personen buiten die kring spreekrecht.

Artikel 51e lid 1 Sv bepaalde op het moment van de uitspraken hieronder dat ‘[h]et slachtoffer of een nabestaande […] op de terechtzitting een verklaring kan afleggen over de gevolgen die de strafbare feiten genoemd in het vierde lid bij hem teweeg hebben gebracht’. Dat zijn feiten waarop een gevangenisstraf van acht jaar of meer is gesteld en specifiek aangeduide feiten (lid 4, zoals kinderpornografie en mishandeling met zwaar lichamelijk letsel of de dood als gevolg). ‘Slachtoffer’ is ‘degene die als rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit vermogensschade of ander nadeel heeft ondervonden’ (art. 51a lid 1 Sv). Het spreekrecht is ingevoerd ter versterking van de positie van slachtoffers.74 De wetgever gaf hen de kans om de inbreuk toe te lichten die het feit heeft gemaakt op hun leven, opdat de rechter dat in zijn beoordeling kan betrekken, de verdachte beter beseft wat hem wordt verweten (wat recidive zou kunnen voorkomen), slachtoffers worden geholpen bij het verwerken van het misdrijf, en hun zichtbaarheid wordt vergroot (hetgeen kan resulteren in algemene preventie).75

Artikel 51e Sv is strikt en feitelijk geformuleerd: alleen slachtoffers en bepaalde nabestaanden hebben spreekrecht. De Rechtbank Amsterdam kende dit echter tweemaal ook toe aan ouders van (niet-overleden) slachtoffers; de Rechtbank Den Haag gaf het een ver familielid buiten de wettelijke kring nabestaanden.76

Soms doet de verdediging dat wel.79

Niet duidelijk blijkt of de rechtbanken hun beslissingen beschouwden als interpretatie van artikel 51e Sv82 of als een uitzondering daarop.83

Het wetsvoorstel waarnaar de Rechtbank Amsterdam verwees, dat ook aan ouders van slachtoffers spreekrecht toekende, was op het moment van de uitspraak nog niet ingediend bij de Tweede Kamer; er was slechts een voorontwerp voor advies aan verschillende instanties voorgelegd.84 Vanwege het prille stadium van het ontwerp sprak het niet voor zich dat de rechtbank vooruitliep op de invoering ervan. Na de uitspraak is het voorstel ingediend bij en aangenomen door de Tweede Kamer.85 Kort daarna kwam dezelfde rechtbank tot een vergelijkbare uitspraak, nu expliciet door interpretatie van artikel 51e Sv.86

Getwijfeld kan worden aan de juistheid van de overweging dat het toekennen van spreekrecht aan ouders geen afbreuk doet aan de rechtspositie van de verdachte. Het is veelzeggend dat de verdediging bezwaar maakte tegen de uitbreidingen van spreekrecht door de Rechtbank Amsterdam. In de Amsterdamse zedenzaak deed zij zelfs om die reden een wrakingsverzoek.90 Het is inderdaad niet onaannemelijk dat een rechter die de verklaringen van (meer) nabestaanden of ouders van een slachtoffer in zijn vonnis betrekt, een zwaardere straf oplegt dan hij had gedaan zonder deze verklaring.

Deze uitspraken staan daarom volgens mij op gespannen voet met het strafvorderlijke legaliteitsbeginsel. Dat zij ten dienste staan van een doelmatig strafproces, hetgeen wordt beschouwd als de tweede functie van het beginsel, en passen bij de eerder beschreven accentveranderingen in het strafrecht, doet daaraan niet af. Zij zijn namelijk ten nadele van verdachten, en dat is strijdig met de eerste en belangrijke rechtsbeschermingsfunctie van het legaliteitsbeginsel.91 De belangen van de ouders bij de uitbreiding van het spreekrecht vind ik niet zwaarder wegen dan die bescherming van de verdachte door wetstoepassing. Of de beslissingen interpretatie van artikel 51e Sv waren of een uitzondering erop, maakt weinig verschil; interpretatie en uitzonderingen kunnen in dezelfde mate op gespannen voet staan met het legaliteitsbeginsel.92 In elk geval weken de feitenrechters af van de betekenis die de bewoordingen van de bepaling in het normale spraakgebruik heb- ben.93 Dat de uitspraken gezien het legaliteitsbeginsel te ver gaan, wordt ook ondersteund door de vraag in de literatuur naar aanleiding van de eerste beslissing van de Rechtbank Amsterdam of de rechter daarin niet teveel nadruk legt op de ‘maatschappelijk gezien meest wenselijke’ beslissing,94 en door een arrest van de Hoge Raad in een andere zaak.95

Dat de rechtbank in de Amstelveense zedenzaak uitdrukkelijk koos voor extensieve interpretatie in plaats van voor buiten toepassing laten of aanvulling van de wettelijke regeling, is wellicht (volgens mij op onjuiste wijze) ingegeven door dit arrest van de Hoge Raad. De rechtbank stelde namelijk dat de Hoge Raad alleen een uitbreiding van de wettelijke categorie spreekgerechtigden had afgekeurd, die niet hetzelfde was als een beslissing door interpretatie dat de ouders volgens de wet spreekrecht hadden.98 Dat is in mijn ogen geen goed argument. Door de interpretatie van de rechtbank wordt het spreekrecht evenzeer uitgebreid als door aanvulling of het buiten toepassing laten van de wet. Net als in de zaak van de Hoge Raad was er bij de rechtbank volgens de wettekst geen spreekrecht. Inhoudelijk komt de rechtbank dan ook tot een vergelijkbaar oordeel als het hof in de zaak van de Hoge Raad. De keuze voor interpretatie is naar mijn oordeel even problematisch gezien het legaliteitsbeginsel als een uitzondering (én gezien de tekst van artikel 51e Sv gekunsteld, hetgeen een contra-indicatie is voor interpretaties99).

Een ander verschil met de zaak van de Hoge Raad vond de rechtbank de relatie tussen het slachtoffer en degene die spreekrecht wilde uitoefenen: in ‘haar’ zaak tussen slachtoffer en ouders, in de zaak van de Hoge Raad tussen slachtoffer en een vriendin. Dit verschil lijkt in zoverre relevant dat waar volgens de rechtbank de wetgever niet was uitgegaan van slachtoffers die door hun leeftijd niet kunnen spreken, voorstelbaar is dat de wetgever wel rekening heeft gehouden met slachtoffers die geen familie of partner meer hebben met een wettelijk spreekrecht, zoals in de zaak bij de Hoge Raad. Dergelijke reeds verdisconteerde omstandigheden dienen reden te zijn om buitenwettelijke uitbreidingen van het spreekrecht te verwerpen.100 Ook de Rechtbank Den Haag voerde niet-verdisconteerde omstandigheden aan: ze gaf spreekrecht aan het verre familielid omdat het feit dat ‘binnen de wettelijke vastgestelde kring van spreekgerechtigde personen geen familielid meer in leven is dat van het spreekrecht gebruik kan maken, een omstandigheid [was], waarin de wetgever niet heeft voorzien’. In de Amsterdamse zedenzaak werd overwogen dat de wetgever de buitengewone aard en omvang van de strafzaak en de mogelijke impact op de direct betrokkenen niet voor ogen had gehad; in de Amstelveense zedenzaak dat de wetgever uitging van slachtoffers die zelf konden spreken en dat uit de wetsgeschiedenis niet bleek van aandacht voor baby’s of peuters als slachtoffers.

Niet lang na de beslissing in de Amstelveense zedenzaak is overigens het wetsvoorstel waarbij ook aan ouders spreekrecht is verleend door de Eerste Kamer aangenomen en in werking getreden.101 Wellicht is de Hoge Raad (mede) daardoor niet toegekomen aan een oordeel over bovenstaande beslis- singen van feitenrechters.102 Men kan zich afvragen of ook de Hoge Raad in deze drie zaken niet-verdisconteerde omstandigheden had gezien. Hij overwoog namelijk dat de voor- en nadelen van het spreekrecht van slachtoffers zorgvuldig onder ogen waren gezien, en dat vervolgens slechts aan een beperkte categorie van nauw betrokkenen spreekrecht was toegekend. Het valt te betwijfelen of deze overweging anders zou zijn uitgevallen als zij zou zijn gericht op de relatie tussen slachtoffer en ouders zoals in de Amsterdamse zaken, of op een familielid in de vijfde graad zoals bij de Rechtbank Den Haag. Zelfs wanneer er in deze zaken inderdaad niet-verdisconteerde omstandigheden zouden mogen worden aangenomen (wat ik dus betwijfel), acht ik echter de inbreuken op het legaliteitsbeginsel niet minder onwenselijk.