Inleiding

Noch de Grondwet noch de Wet op de ondernemingsraden bepaalt wat onder medezeggenschap verstaan moet worden.1 De wetgever heeft er bij verschillende gelegenheden van afgezien in de wet een definitie op te nemen, onder meer omdat het woord medezeggenschap nog niets zegt over de mate waarin de zeggenschap tussen partijen is verdeeld.2 In de Memorie van Antwoord bij de invoering van de eerste Wet op de ondernemingsraden in 1950 valt slechts te lezen: ‘Langzamerhand wordt erkend, dat de arbeider het recht heeft om zijn stem te laten horen en gehoord te worden over de verschillende aangelegenheden, welke de onderneming betreffen, waarin hij werkzaam is.’.3 De Memorie van toelichting bij het wetsontwerp van 1969 spreekt van ‘het recht … in iets mee te mogen spreken’.4 In het kader van de grondwetswijziging in 1983, spreekt de wetgever van meeweten, meespreken en meebeslissen, zelfs van beslissen.5 Kijken we elders, dan schrijft Van den Bergh in 1924 dat het begrip medezeggenschap nog geen tien jaar voordien een vaag begrip was, terwijl inmiddels, zo vervolgt hij, het woord medezeggenschap duidde op een concreet vraagstuk, nl dat van ‘medezeggenschap der arbeiders bij de voortbrenging’.6 Omdat taalkundig medezeggenschap niet anders betekent dan de bevoegdheid om mede te ‘zeggen’, dient volgens Van den Bergh, gegeven de dubbele betekenis van het woord zeggen (nl ‘beslissen’7 en ‘een mening kenbaar maken’8), onder medezeggenschap enerzijds te worden verstaan ‘medebeslissingsrecht’9 , anderzijds ‘het recht gekend te worden’. Ook Cobbenhagen spreekt in 1927 over medeweten en medebeslissen.10 Houwing11 en Haardt12 hebben het in 1950 over een recht mede te beslissen, een recht mede te spreken en een recht mede te weten. Van Haren maakt een onderscheid tussen de medezeggenschap in enge zin, waaronder hij medeweten en medespreken verstaat, en de medezeggenschap in ruime zin, waaronder ook medebeslissen begrepen is.13 Rood, verwijzend naar Slagter,14 en Loonstra & Zondag,15 verstaan onder medezeggenschap: meeweten, meespreken en meebeslissen.16

Wat mij in de definiëring van medezeggenschap als medespreken en medebeslissen niet aanspreekt, is dat daarmee niet zozeer omschreven wordt wat medezeggenschap is, maar veeleer op welke wijze aan medezeggenschap invulling wordt gegeven: door mede te weten, door mede te spreken, en/of door mede te beslissen.17 Daar bij ben ik het met onder meer Van den Bos,18 Wachter19 en Roest20 eens dat medeweten niet een wijze van medezeggenschapsuitoefening is, maar veeleer een voorwaarde21 om medezeggenschap uit te kunnen oefenen, een instrument dat de werknemers in staat moet stellen om daadwerkelijk invulling te geven aan het recht mede te spreken, mede te oordelen en mede te beslissen.22 De betekenis van de verplichting informatie te verstrekken blijkt uit art. 1 lid 5 en onder a van de Wet van 1950: het hoofd of de bestuurder van de onderneming is verplicht de ondernemingsraad alle inlichtingen te verstrekken welke de raad nodig had voor de uitoefening van zijn bevoegdheden. Dit herkennen we in een SER-advies uit 1969, dat het recht op informatie betitelt als hulpinstrument.23 In de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel dat leidde tot de wijziging van de Wet op de ondernemingsraden in 1970 lezen we dat in iets andere bewoordingen: ‘In wezen gaat het erom, dat de ondernemingsraad een orgaan is voor overleg met en vertegenwoordiging van de werknemers … . Informatie en communicatie zijn voorwaarden voor dit overleg.’.24 In vergelijkbare zin spreekt de SER zich in 1976 uit: ‘De artikelen in de W.O.R. welke de informatieverstrekking aan de ondernemingsraad betreffen, … zijn opgenomen in het Hoofdstuk IV van de wet, dat handelt over de bevoegdheden van de ondernemingsraden. Hiermee heeft de wetgever tot uitdrukking willen brengen dat de bedoelde artikelen hulpbepalingen bevatten, welke tot strekking hebben de ondernemingsraad in de gelegenheid te stellen zijn bevoegdheden en taken naar behoren uit te oefenen.’.25 Ik refereer ook aan de Memorie van toelichting bij het initiatiefwetsvoorstel van de Kamerleden Harrewijn en Rosenmöller tot openbaarmaking van topinkomens: ‘Wil een ondernemingsraad zijn taken adequaat uit kunnen oefenen, dan zal hij goed geïnformeerd moeten zijn over een aantal belangrijke beleidsterreinen in de onderneming. Op dit moment is er in voorzien dat de ondernemer bijvoorbeeld inzicht geeft in de resultaatrekening, investeringsplannen en in -en uitstroom gegevens van het personeel.’26 Tenslotte is ook in de artt. 1:26 lid 1 en 2:28 lid 1 WRW en in art. 1 lid 1 en onder g WEOR en de daaraan ten gronde liggende Europese Richtlijnen27 sprake van informatieverstrekking op een zodanige wijze en met een zodanige inhoud dat de werknemersvertegenwoordigers het mogelijke effect grondig kunnen beoordelen en, in voorkomend geval, raadplegingen met het bevoegde orgaan kunnen voorbereiden. Steyger28 neemt een bijzondere positie in. Hij ziet informatieverstrekking niet alleen als een voorwaarde voor uitoefening van andere medezeggenschapsrechten, maar beschouwt reeds de verplichting de ondernemingsraad informatie te verstrekken als een zelfstandig medezeggenschapsinstrument. Een dergelijke verplichting zal naar zijn mening namelijk (kunnen) leiden tot een grotere zorgvuldigheid bij het afwegen in de besluitvorming. Zover zou ik niet willen gaan. Ik kan mij voorstellen dat de ondernemingsleiding zich mede zal laten leiden door het effect dat zij verwacht van verstrekking van bepaalde informatie.29 Medezeggenschap veronderstelt in essentie echter actieve beïnvloeding door de gerechtigde. Het medezeggenschapsrecht heeft wél betrekking op medeweten. De definitie die Van der Heijden van het medezeggenschapsrecht spreekt mij dan ook aan: ‘Het geheel van rechtsregels dat betrekking heeft op het medeweten, meespreken, adviseren en meebeslissen van werknemers en ambtenaren over het bestuur en het beleid van en in de arbeidsorganisatie waar zij werkzaam zijn’.30

Sommige schrijvers verbinden medezeggenschap niet alleen met de onderneming, maar zij betrekken daarbij ook de rechtspersoon die de onderneming in stand houdt. Zo heeft volgens Wachter medezeggenschap van doen met vertegenwoordiging van werknemers ‘… in organen, die het beleid – of bepaalde onderdelen daarvan – binnen de vennootschap vaststellen, en/of aan wie het bestuur van de onderneming zich tegenover de werknemers dient te verantwoorden’.31 Wachter ziet het afleggen van rekening en verantwoording over het gevoerde en te voeren beleid als een vorm van medezeggenschap, omdat daardoor de vrijheid en de macht dit naar eigen inzicht uit te stippelen wordt beperkt. Dat is op zich niet zo’n vreemde gedachte. Of sprake is van daadwerkelijke medezeggenschap zal echter in belangrijke mate afhangen van de middelen die het orgaan waaraan verantwoording afgelegd moet worden ter beschikking staan om beleid (bij) te sturen en/of achteraf te corrigeren. Verwijzend naar Wachter, gebruikt Roest de volgende, door haar als iets minder beperkt aangeduide, omschrijving van medezeggenschap: ‘Van medezeggenschap van werknemers of hun vertegenwoordigers is sprake, wanneer zij op grond van in wet- of regelgeving dan wel toegezegde of overeengekomen rechten over de bevoegdheid beschikken om beslissingen van de rechtspersoon te beïnvloeden.’.32 Sprengers abstraheert medezeggenschap van de persoon van de ondernemer. Hij verstaat onder medezeggenschap ‘de verschillende wijzen waarop werknemers invloed uitoefenen op (beleids)beslissingen die genomen worden in de arbeidsorganisatie waar zij werkzaam zijn.’.33 Geers spreekt van beïnvloeding van ‘de gang van zaken in de onderneming’,34 Van der Heijden van ‘invloed op beleidsbeslissingen die genomen worden in de onderneming of instelling waar zij werkzaam zijn.’.35 Jacobs lijkt een middenweg te kiezen waar hij zowel de onderneming als de ondernemer betrekt bij medezeggenschap.36 Daaronder verstaat hij namelijk ‘de invloed die werknemers via hun vertegenwoordigers kunnen uitoefenen op de besluiten en de samenstelling van de leiding van een arbeidsorganisatie.’ Ook Verburg brengt de onderneming en de (rechts)persoon die haar in stand houdt, samen: ‘Medezeggenschap betreft het geheel van regels dat ziet op (i) de betrokkenheid van de werknemers bij de sturing van de onderneming en bij de beslissingen die hen aangaan, alsmede (ii) de invloed van werknemers op de samenstelling van het toezichthoudend of bestuursorgaan van de onderneming.’37

Elk van de opgesomde beschrijvingen bevat elementen die kenmerkend zijn voor medezeggenschap. Ik wil er vier noemen die tezamen vorm geven aan dat begrip:

Beïnvloeding van de gang van zaken door middel van aandeelhouderschap van werknemers kwalificeer ik niet als medezeggenschap, maar als zeggenschap. Dat brengt mij tot de volgende definitie van medezeggenschap: beïnvloeding door de gezamenlijke werknemers, vooraf en in georganiseerd verband, van de gang van zaken binnen de onderneming door middel van betrokkenheid bij beleids- en besluitvorming. Onder meer omdat ik de doelstelling daar niet bij betrek, is deze omschrijving iets beperkter dan die van de werknemersleden en de kroonleden in het SER-advies van 19 december 2003. Volgens hen ziet medezeggenschap ‘op de mogelijkheid voor werknemers om in collectief verband uitdrukking te geven aan verantwoordelijkheidszin voor de gang van zaken in de onderneming, invloed uit te oefenen op de besluitvorming van de ondernemer ten aanzien van de aangelegenheden die hun positie raken, en zelf op te komen voor de bescherming en de bevordering van hun belangen.’.40