10.7 De strafrechtelijke geldboete

In art. 23 Sr is bepaald dat de geldboete tenminste € 3 bedraagt (lid 2) en dat de geldboete die voor een strafbaar feit ten hoogste kan worden opgelegd gelijk is aan het bedrag van de categorie die voor dat feit is bepaald (lid 3). Er zijn zes boetecategorieën (lid 4). Per 1 januari 2010 zijn die ingevolge het negende lid als volgt vastgesteld: de eerste categorie, € 380; de tweede categorie, € 3.800; de derde categorie, € 7.600; de vierde categorie, € 19.000; de vijfde categorie, € 76.000; de zesde categorie, € 760.000. In het vijfde tot en met achtste lid zijn uitzonderingen en aanvullingen opgenomen. Voor een overtreding, onderscheidenlijk een misdrijf, waarop geen geldboete is gesteld, kan een geldboete worden opgelegd tot ten hoogste het bedrag van de eerste, onderscheidenlijk de derde categorie. Voor een overtreding, onderscheidenlijk een misdrijf, waarop een geldboete is gesteld, maar waarvoor geen boetecategorie is bepaald, kan een geldboete worden opgelegd tot ten hoogste het bedrag van de eerste, onderscheidenlijk de derde categorie, indien dit bedrag hoger is dan het bedrag van de op het betrokken strafbare feit gestelde geldboete. Bij veroordeling van een rechtspersoon kan, indien de voor het feit bepaalde boetecategorie geen passende bestraffing toelaat, een geldboete worden opgelegd tot ten hoogste het bedrag van de naast hogere categorie. Dit geldt ook bij veroordeling van een vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid, maatschap, rederij of doelvermogen. Art. 6 WED sluit aan bij de vierde en vijfde categorie, afhankelijk van de soort gedraging en de aanwezigheid van opzet, waarbij voor een aantal overtredingen geldt dat kan worden aangesloten bij een naast hogere categorie, indien de opbrengst hoger is dan een vierde gedeelte van het toepasselijke boetemaximum.

In artikel 24 Sr is bepaald dat de rechter bij de vaststelling van de geldboete rekening houdt met de draagkracht van de verdachte in de mate waarin hij dat nodig acht met het oog op een passende bestraffing van de verdachte zonder dat deze in zijn inkomen en vermogen onevenredig wordt getroffen. Deze evenredigheidsbepaling ziet op de verhouding tussen de individuele financiële draagkracht en de op te leggen straf. De strafrechter die zelf de straf bepaalt zal hier ten volle rekening mee moeten houden. Beoogd is dat de draagkracht fungeert als ondergrens en als bovengrens: de geldboete mag niet zo laag zijn dat er naar het oordeel van de rechter geen sprake meer is van een passende bestraffing, maar ook niet zo hoog dat de verdachte daardoor onevenredig wordt getroffen. In reactie op de adviezen van de Commissie Vermogensstraffen kwam de minister van Justitie tot de volgende toelichting bij deze bepaling in het wetsvoorstel Wet vermogenssancties:

Wel geldt vanouds een beperkte motiveringseis inzake de draagkracht.2 Indien het gerechtshof stelt bij de geldboete rekening te hebben gehouden met art. 24 Sr en er geen draagkrachtverweer is gevoerd, dan zal snel aangenomen worden dat de boete naar behoren is gemotiveerd.3 Dat lag anders in een zaak waarin een totale som aan boetes van f 40.200 werd opgelegd, terwijl er een met stukken onderbouwd verweer voorlag dat het bedrijf van verdachte er slecht voor stond.4 Schuyt merkt op dat de invloed van het draagkrachtbeginsel op de daadwerkelijke strafvorming in de meeste gevallen minimaal is. Zij geeft hiervoor de volgende redenen: de aanwijzing aan de rechter geldt alleen voor het opleggen van een geldboete en niet voor andere straffen; van de rechter wordt niet verlangd dat hij onderzoek doet naar de werkelijke draagkracht,5 zodat de draagkracht alleen in gevallen van uitzonderlijke hoge of geringe draagkracht een rol zal spelen; en ten slotte worden geldboetes meestal tariefmatig opgelegd aan de hand van oriëntatiepunten.6

Waar de feitenrechter komt tot een (iets) hogere (onvoorwaardelijke) straf dan het OM heeft gevorderd kan de verdediging zich er niet op beroepen dat die afwijking niet (toereikend) is gemotiveerd. Dit neemt niet weg dat zich het geval kan voordoen dat de door de rechter opgelegde straf in die mate afwijkt van de door het openbaar ministerie gevorderde straf dat de strafoplegging zonder opgave van de redenen die tot die afwijking hebben geleid, onbegrijpelijk zou zijn.7 In een geval waarin het OM terzake van overtreding van de Wet herstructurering varkenshouderij een geldboete van € 75.000 had gevorderd, waarvan € 25.000 voorwaardelijk, had het Hof Den Bosch de onvoorwaardelijke boete vastgesteld op € 75.000. Het Hof had daartoe overwogen dat het rekening had gehouden met de financiële draagkracht van de verdachte, voor zover daarvan ter terechtzitting was gebleken, dat het ten bezware van verdachte rekening had gehouden met de omstandigheid dat het bedrijf van verdachte, door een groter aantal varkens, onderscheidenlijk fokzeugen, te houden dan het op dat bedrijf rustende varkensrecht, onderscheidenlijk fokzeugenrecht, financieel voordeel had genoten ten opzichte van varkenshouders die zich wel aan de geldende wet- en regelgeving hadden gehouden en dat verdachte door te handelen in strijd met het bepaalde in de Wet herstructurering varkenshouderij economisch voordeel had behaald, omdat hij daardoor gedurende twee jaren een investering in varkensrechten had kunnen uitstellen. De Hoge Raad oordeelde dat de door het Hof opgelegde straf niet zodanig afweek van de door de advocaat-generaal gevorderde straf dat de strafoplegging zonder nadere motivering onbegrijpelijk was.8

Het is aardig met betrekking tot de geldboete een korte blik te werpen op de strafrechtelijke handhaving van de Wet arbeid vreemdelingen (Wav), juist omdat die thans vooral met de bestuurlijke boete wordt gehandhaafd. Door het openbaar ministerie werd als richtsnoer een bedrag van € 1.500 per illegaal tewerkgestelde vreemdeling gehanteerd. Dit kon als het om veel vreemdelingen ging cumuleren tot tienduizenden euro' s.9 Indien een draagkrachtverweer werd gedaan kon niet zonder meer een dergelijke boete worden opgelegd.10 Door de minister van SZW wordt voor rechtspersonen inmiddels een bestuurlijke boete van € 8.000 per illegaal tewerkgestelde vreemdeling gehanteerd. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State laat in deze boetezaken een ongebreidelde cumulatie toe, zodat bij uitzendbureau' s de bestuurlijke boetes kunnen oplopen tot meer dan een miljoen euro.11 De minister van SZW is dan ook van oordeel dat de bestuursrechtelijke handhaving van de Wav effectiever is dan de strafrechtelijk handhaving.12 Waar de bestuursrechter weinig oog lijkt te hebben voor de motieven om de wet niet na te leven en vooral naar de gedraging kijkt, hetgeen de wetgever ook voor ogen heeft gestaan,13 kijkt de strafrechter wel naar de motieven van de dader. Het strafrecht is dan ook veel meer dadergericht. Illustratief is de volgende strafmaatoverweging terzake van illegale tewerkstelling en daarmee samenhangende commune delicten:

Ook met betrekking tot een aantal andere economische delicten geldt dat de gedragingen via het bestuursrecht met een hogere boete kunnen worden bestraft dan via het strafrecht. Zeer pregnant is het verschil tussen de geldboete die op grond van art. 5:55 Wft in verbinding met art. 6 WED door de rechtbank Amsterdam kan worden opgelegd wegens handel met voorwetenschap (art. 5:56 Wft) en de bestuurlijke boete die de AFM ter zake van deze gedraging kan opleggen. Het gaat hier om de vierde geldboete-categorie (tot € 19.000).15 Bij voldoende gewin kan de naast hogere categorie worden toegepast (tot € 76.000).16 De bestuurlijke boete wegens handel met voorwetenschap is inmiddels echter vele malen hoger, want art. 1:81 Wft (tekst vanaf 1 augustus 2009) in verbinding met art. 10 Besluit boetes financiële sector gaat uit van een basistarief van € 2 min Dit pregnante verschil wordt (deels) gecompenseerd doordat de strafrechter naast de geldboete een gevangenisstraf kan opleggen, het OM daarnaast een vordering tot voordeelontneming kan voorleggen aan de strafrechter en eventuele slachtoffers zich in het strafproces kunnen voegen en schadevergoeding kunnen vorderen.

De bestuurlijke boetes kunnen aldus in een aantal gevallen een veelvoud bedragen van de strafrechtelijke boetes. Recent zijn echter ook bestuurlijke boetes geïntroduceerd waarbij juist aansluiting is gezocht bij de strafrechtelijke boetetarieven. Zo is per 1 januari 2010 in art. 48 lid 2 Binnenvaartwet bepaald dat de bestuurlijke boete die ten hoogste kan worden opgelegd overeenkomt met de vierde categorie bedoeld in art. 23 lid 4 Sr. Toch gaat het hier niet om een naadloze aansluiting. Er zijn namelijk twee afwijkingen. Ten eerste kan de bestuurlijke boete, zonodig in afwijking van art. 23 lid 4 Sr bij recidive met maximaal 50% worden verhoogd (lid 3) en ten tweede worden de boetebedragen voor de beboetbare feiten vastgesteld bij ministeriële regeling (lid 4). Een meer onvoorwaardelijke aansluiting bij de strafrechtelijke boetecategorieën is te vinden in het op 18 augustus 2010 ingevoerde art. 120j Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, waarin is bepaald dat de bestuurlijke boete ten hoogste het bedrag bedraagt dat is bepaald voor de vijfde categorie, bedoeld in art. 23 lid 4 Sr, per overtreding begaan door een natuurlijke persoon, en ten hoogste het bedrag dat is bepaald voor de zesde categorie, bedoeld in art. 23 lid 4 Sr per overtreding, begaan door een rechtspersoon of een vennootschap. De aansluiting bij een strafrechtelijke geldboete-categorie is overigens niet volstrekt nieuw. Zie art. 2.15 lid 1 Wet handhaving consumentenbescherming dat aansluiting zoekt bij de vijfde categorie. Ook in het tuchtrecht kunnen sancties worden opgelegd ter hoogte van de strafrechtelijke boetemaxima. Zie art. 16 Wet op de uitoefening van de diergeneeskunde 1990, art. 5 Wet tuchtrechtspraak accountants en art. 5 Wet tuchtrechtspraak bedrijfsorganisatie 2004.